SPSS’te ters kodlama nasıl yapılır?
Güncelleme tarihi: 15 Eyl
SPSS’te ters kodlama, ölçek yönergesinde ters puanlanacağı belirtilen maddelerin değerlerini ölçeğin diğer maddeleriyle aynı yönde olacak biçimde dönüştürmek için yapılır. Beşli Likert tipi bir maddede 1 değeri 5’e, 2 değeri 4’e, 3 değeri yine 3’e, 4 değeri 2’ye ve 5 değeri 1’e çevrilebilir.
Ters kodlama yapılmadan önce hangi maddelerin ters puanlanması gerektiği mutlaka ölçeğin özgün formundan, uyarlama çalışmasından veya puanlama yönergesinden kontrol edilmelidir. Bir maddenin olumsuz cümle yapısında olması, tek başına ters kodlanması gerektiğini göstermez.
Bu rehberde SPSS’te Recode into Different Variables ve Compute Variable yöntemleriyle ters kodlamayı, birden fazla maddeyi birlikte dönüştürmeyi ve işlemin doğruluğunu kontrol etmeyi açıklayacağız.
Ters kodlama nedir?
Ters kodlama, bir değişkenin puan yönünün değiştirilmesidir. Amaç, aynı ölçek veya alt boyut içerisindeki maddelerin yüksek ve düşük puanlarının aynı yapıyı temsil etmesini sağlamaktır.
Örneğin yaşam doyumunu ölçen bir ölçek içerisinde şu iki madde yer alsın:
“Yaşamımdan memnunum.”
“Yaşamım çoğu zaman istediğim gibi gitmez.”
Yanıt seçenekleri 1 = Kesinlikle katılmıyorum ve 5 = Kesinlikle katılıyorum biçiminde kodlanmışsa ikinci madde için yüksek puan düşük yaşam doyumunu gösterebilir. Ölçeğin yönergesinde bu madde ters puanlanmışsa kodlama sonrasında yüksek değer yine yüksek yaşam doyumunu temsil eder.
Ancak ters kodlamanın gerekip gerekmediği yalnızca cümlenin olumlu veya olumsuz görünmesine göre belirlenmemelidir. Ölçeği geliştiren veya uyarlayan araştırmacıların belirlediği puanlama kuralları esas alınmalıdır.
Ters kodlama neden yapılır?
Ters maddeler doğru kodlanmadığında:
Ölçek toplam puanı yanlış hesaplanabilir.
Alt boyut puanlarının yönü bozulabilir.
Maddeler arası korelasyonlar beklenmedik biçimde negatif çıkabilir.
Cronbach alfa gibi güvenirlik sonuçları düşebilir.
Faktör analizi sonuçları etkilenebilir.
Grup karşılaştırmaları ve regresyon analizleri yanlış puanlara dayanabilir.
Bulgular ölçeğin özgün puanlama sistemiyle karşılaştırılamayabilir.
Ters kodlama, güvenirlik katsayısını yükseltmek amacıyla sonradan uygulanacak bir düzeltme değildir. Yalnızca ölçeğin puanlama yönergesinde ters olduğu belirtilen maddeler dönüştürülmelidir.
Ters kodlanacak maddeler nasıl belirlenir?
Ters maddeler çoğunlukla ölçeğin yönergesinde:
Ters madde
Olumsuz madde
Reverse item
Reverse-scored item
R
gibi ifadelerle belirtilir.
Örneğin bir ölçeğin yönergesinde “3, 6 ve 9. maddeler ters puanlanmaktadır” açıklaması bulunabilir. Bu durumda yalnızca bu üç maddeye ters kodlama uygulanır.
Şu kaynakları kontrol edebilirsiniz:
Ölçeğin özgün geliştirme makalesi
Türkçe uyarlama veya geçerlik–güvenirlik çalışması
Ölçeğin uygulama ve puanlama yönergesi
Ölçek sahibinin sağladığı form
Araştırmada kullanılan kesin sürüme ait açıklamalar
Bir ölçeğin farklı sürümlerinde madde numaraları veya puanlama biçimi değişebilir. Bu nedenle başka bir araştırmada kullanılan ters madde listesini doğrudan kendi formunuza uygulamayın.
Ters kodlama formülü nedir?
Genel ters kodlama formülü şöyledir:
Yeni değer = En düşük değer + En yüksek değer − Eski değer
Beşli Likert tipi bir maddede en düşük değer 1, en yüksek değer 5 ise:
Yeni değer = 1 + 5 − Eski değer
yani:
Yeni değer = 6 − Eski değer
olur.
Beşli Likert ölçeğinde ters kodlama
Eski değer | Yeni değer |
1 | 5 |
2 | 4 |
3 | 3 |
4 | 2 |
5 | 1 |
Yedili Likert ölçeğinde ters kodlama
Yedili Likert tipi bir maddede formül:
Yeni değer = 1 + 7 − Eski değer = 8 − Eski değer
şeklindedir.
Eski değer | Yeni değer |
1 | 7 |
2 | 6 |
3 | 5 |
4 | 4 |
5 | 3 |
6 | 2 |
7 | 1 |
Sıfırdan başlayan ölçeklerde ters kodlama
Yanıt seçenekleri 0 ile 4 arasındaysa formül:
Yeni değer = 0 + 4 − Eski değer = 4 − Eski değer
olur.
Eski değer | Yeni değer |
0 | 4 |
1 | 3 |
2 | 2 |
3 | 1 |
4 | 0 |
Bu nedenle her ters kodlamada otomatik olarak “6’dan çıkarma” formülü kullanılmaz. Formül, ölçeğin gerçek en düşük ve en yüksek değerlerine göre belirlenir.
SPSS’te Recode into Different Variables ile ters kodlama
Ters kodlama için güvenli yöntemlerden biri, özgün değişkeni koruyarak yeni bir değişken oluşturmaktır.
SPSS’te şu menü yolunu izleyin:
Transform → Recode into Different Variables
Recode into Same Variables seçeneği özgün verilerin üzerine yazabileceği için önerilmez. Farklı bir değişken oluşturmak, işlemi kontrol etmeyi ve olası bir hatayı düzeltmeyi kolaylaştırır.
1. Ters kodlanacak değişkeni seçin
Sol taraftaki değişken listesinden ters kodlayacağınız maddeyi seçerek sağdaki alana aktarın.
Örneğin özgün değişkenin adı:
madde3
olsun.
2. Yeni değişkeni adlandırın
Output Variable bölümünde yeni değişken için açıklayıcı bir ad yazın:
Name: madde3_t
Label: Madde 3 ters kodlanmış
Ardından Change düğmesine basın. Change düğmesine basılmazsa yeni değişken tanımlanmayabilir.
Değişken adında boşluk veya Türkçe karakter kullanmayın. t, ters veya _r gibi tutarlı bir ek tercih edebilirsiniz.
3. Eski ve yeni değerleri tanımlayın
Old and New Values düğmesine tıklayın.
Beşli Likert tipi bir madde için şu eşleştirmeleri tek tek girin:
Old Value: 1 → New Value: 5
Old Value: 2 → New Value: 4
Old Value: 3 → New Value: 3
Old Value: 4 → New Value: 2
Old Value: 5 → New Value: 1
Her eşleştirmeden sonra Add düğmesine basın. Bütün dönüşümlerin sağdaki listede göründüğünü kontrol edin.
4. Eksik değerleri koruyun
Sistem eksik değerlerinin yeni değişkende de eksik kalması gerekir. Old and New Values penceresinde:
System-missing → System-missing
seçeneğini ekleyebilirsiniz.
99 veya 999 gibi kullanıcı tanımlı bir eksik değer kodu kullanıyorsanız bu değeri ters kodlama formülüne dahil etmeyin. Örneğin 99 eksik veri anlamına geliyorsa:
Old Value: 99 → New Value: 99
eşleştirmesi yapılabilir ve yeni değişkenin Missing özelliğinde 99 yeniden tanımlanabilir.
En sağlıklı yaklaşım, mümkünse eksik değerleri SPSS’te eksik olarak tanımlamak ve puanlama işlemlerinde bu değerlerin gerçek yanıt gibi değerlendirilmesini önlemektir.
5. İşlemi tamamlayın
Bütün değerleri girdikten sonra:
Continue → OK
adımlarını izleyin.
SPSS veri dosyasının sonunda madde3_t adında yeni bir değişken oluşacaktır.
SPSS’te Compute Variable ile ters kodlama
Ters kodlama formülü biliniyorsa Compute Variable yöntemi de kullanılabilir.
Şu menü yolunu izleyin:
Transform → Compute Variable
Açılan pencerede:
Target Variable: madde3_t
Numeric Expression: 6 - madde3
yazın.
Bu işlem 1–5 aralığında puanlanan bir madde için uygundur:
1 → 5
2 → 4
3 → 3
4 → 2
5 → 1
Yedili Likert tipi bir maddede:
8 - madde3
0–4 aralığında puanlanan bir maddede ise:
4 - madde3
formülü kullanılmalıdır.
Compute Variable yöntemi daha hızlıdır; ancak veri setinde geçersiz değerler varsa bunları da matematiksel olarak dönüştürebilir. Örneğin 1–5 aralığında olması gereken bir değişkende yanlışlıkla 8 değeri bulunuyorsa 6 - 8 işlemi −2 sonucunu üretir. Bu nedenle ters kodlamadan önce frekans tablosuyla geçerli değer aralığını kontrol edin.
Recode mı, Compute mu kullanılmalıdır?
İki yöntem de doğru uygulandığında aynı sonucu verebilir.
Yöntem | Avantajı | Dikkat edilmesi gereken nokta |
Recode into Different Variables | Eski ve yeni değerler açıkça eşleştirilir | Her değerin ayrı tanımlanması gerekir |
Compute Variable | Formülle hızlı işlem yapılır | Geçersiz ve özel eksik kodları da dönüştürebilir |
Başlangıç düzeyinde kullanıcılar ve kullanıcı tanımlı eksik değerleri bulunan veri setleri için Recode into Different Variables daha kontrollü olabilir. Çok sayıda madde ve düzenli bir veri yapısı varsa Compute Variable daha hızlı uygulanabilir.
Her iki yöntemde de özgün maddeleri koruyup ters kodlanmış maddeleri yeni değişkenler olarak oluşturmanız önerilir.
Birden fazla madde aynı anda nasıl ters kodlanır?
Aynı yanıt aralığındaki birden fazla maddeyi Recode into Different Variables penceresinde birlikte dönüştürebilirsiniz.
Örneğin ters maddeler:
madde3
madde6
madde9
ise her biri için farklı çıktı değişkeni tanımlayın:
madde3 → madde3_t
madde6 → madde6_t
madde9 → madde9_t
Her değişkeni yeni adıyla eşleştirdikten sonra aynı Old and New Values kuralları uygulanabilir.
Compute Variable kullanılıyorsa her madde için ayrı hedef değişken oluşturulur:
COMPUTE madde3_t = 6 - madde3.
COMPUTE madde6_t = 6 - madde6.
COMPUTE madde9_t = 6 - madde9.
EXECUTE.
Bu sözdizimi yalnızca bütün maddeler 1–5 aralığında puanlanıyorsa uygundur.
SPSS’te ters kodlama videosu
Ters maddelerin nasıl belirlendiğini ve SPSS’te nasıl dönüştürüldüğünü uygulamalı olarak görmek için videomuzu izleyebilirsiniz:
Video içeriği:
00:00 Giriş
00:23 Ters kodlamayı ne zaman yapıyoruz?
01:52 Ne yapılması gerekiyor?
02:12 SPSS’te nasıl yapıyoruz?
Ters kodlamanın doğru yapıldığı nasıl kontrol edilir?
İşlem tamamlandıktan sonra yalnızca Data View ekranındaki birkaç satıra bakmak yeterli değildir. Özgün ve ters kodlanmış değişkenleri birlikte kontrol etmelisiniz.
Frekans tablolarını karşılaştırın
Şu menüyü kullanın:
Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies
Hem özgün maddeyi hem ters kodlanmış maddeyi seçin.
Beşli Likert tipi bir maddede:
Özgün değişkendeki 1 frekansı, ters değişkendeki 5 frekansına;
Özgün değişkendeki 2 frekansı, ters değişkendeki 4 frekansına;
Özgün değişkendeki 3 frekansı, ters değişkendeki 3 frekansına
eşit olmalıdır.
Çapraz tablo oluşturun
Daha ayrıntılı kontrol için:
Analyze → Descriptive Statistics → Crosstabs
menüsünü açın.
Row(s): madde3
Column(s): madde3_t
olarak belirleyin.
Doğru bir 1–5 ters kodlamada yalnızca şu eşleşmeler görülmelidir:
Özgün madde | Ters madde |
1 | 5 |
2 | 4 |
3 | 3 |
4 | 2 |
5 | 1 |
Başka bir eşleşme görülüyorsa kodlama kuralları veya özgün veriler yeniden kontrol edilmelidir.
Minimum ve maksimum değerleri inceleyin
Ters kodlanan değişkenin minimum ve maksimum değerleri özgün puan aralığında kalmalıdır. Beşli Likert tipi bir maddede 0, 6, −2 veya 94 gibi değerlerin oluşması hataya işaret eder.
Ters kodlamadan sonra değer etiketleri ne olur?
Yeni oluşturulan değişkende Value Labels otomatik olarak istenen anlamı taşımayabilir. Burada yanıt seçeneklerinin sözel anlamıyla puanın ölçek içerisindeki yönünü birbirinden ayırmak gerekir.
Özgün maddede:
1 = Kesinlikle katılmıyorum
5 = Kesinlikle katılıyorum
etiketleri bulunabilir. Ters puanlama sonrasında yeni değişken artık maddenin ham yanıtını değil, analizde kullanılacak dönüştürülmüş puanı temsil eder.
Bu nedenle yeni değişkene “Madde 3 ters puanı” gibi açık bir değişken etiketi vermek yararlıdır. Ham yanıtların ne olduğunu kaybetmemek için özgün değişken silinmemelidir.
Ters kodlamadan sonra ölçek puanı nasıl hesaplanır?
Ters kodlama tamamlandıktan sonra ölçek toplam veya ortalama puanı hesaplanırken özgün ters maddelerin yerine yeni oluşturulan değişkenler kullanılmalıdır.
Örneğin beş maddelik bir ölçekte 3. madde ters kodlanmışsa toplam puan:
madde1 + madde2 + madde3_t + madde4 + madde5
şeklinde hesaplanır.
Hem madde3 hem de madde3_t değişkenini aynı toplam puana eklemek hatalıdır. Ters madde için yalnızca dönüştürülmüş sürüm kullanılmalıdır.
SPSS’te toplam ve alt boyut puanlarının hesaplanmasını SPSS’te ölçek puanları nasıl hesaplanır? başlıklı rehberimizde inceleyebilirsiniz.
Eksik maddeler varken ölçek puanı nasıl hesaplanır?
Ters kodlama ile eksik verilerin ele alınması farklı işlemlerdir. Ters kodlama, eksik bir yanıtı geçerli bir puana dönüştürmemelidir.
Ölçek puanı hesaplanırken kaç eksik maddeye izin verileceği ölçeğin puanlama yönergesine göre belirlenmelidir. Bazı ölçeklerde tek bir madde eksik olduğunda puan hesaplanamazken bazı ölçeklerde belirli sayıda madde yanıtlanmışsa ortalama puan kullanılabilir.
Örneğin MEAN.4 gibi SPSS fonksiyonları, en az dört geçerli madde varsa ortalama hesaplanmasını sağlar. Ancak kullanılacak eşik araştırmacı tarafından keyfî biçimde seçilmemeli; ölçek yönergesine veya önceden belirlenen veri analiz planına dayanmalıdır.
Ters kodlama güvenirliği artırır mı?
Ters puanlanması gereken bir madde yanlış yönde bırakılmışsa doğru kodlamanın yapılması madde–toplam korelasyonlarını ve güvenirlik sonuçlarını düzeltebilir. Ancak Cronbach alfa düşük çıktığı için maddeleri sonradan ters çevirmek bilimsel olarak uygun değildir.
Bir madde:
Ölçek yönergesinde ters değilse,
Yalnızca madde–toplam korelasyonu negatif çıktıysa,
Alfa katsayısını yükseltmek amacıyla değiştirilmek isteniyorsa
öncelikle veri girişi, madde anlamı, örneklem özellikleri ve ölçeğin faktör yapısı incelenmelidir. İstatistiksel sonucu iyileştirmek amacıyla yönergede bulunmayan bir ters kodlama yapılmamalıdır.
Olumsuz madde ile ters madde aynı şey midir?
Her olumsuz ifade mutlaka ters puanlanan madde değildir. Benzer şekilde ters puanlanacak bir maddenin dilbilgisel olarak açık biçimde olumsuz görünmesi de gerekmez.
“Bu derste kendimi yetersiz hissederim” olumsuz bir ifade olabilir; ancak maddenin ters puanlanıp puanlanmayacağı ölçeğin ölçtüğü yapıya ve puanlama yönergesine bağlıdır.
Örneğin ölçek yüksek puanın kaygıyı göstermesi üzerine kurulmuşsa olumsuz görünen bir kaygı maddesi ölçeğin diğer maddeleriyle aynı yönde olabilir ve ters kodlanması gerekmeyebilir.
SPSS’te ters kodlamada sık yapılan hatalar nelerdir?
En sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
Olumsuz görünen bütün maddeleri ters kodlamak
Ölçeğin özgün puanlama yönergesini kontrol etmemek
Farklı ölçek sürümlerindeki madde numaralarını karıştırmak
Recode into Same Variables ile özgün verilerin üzerine yazmak
Output Variable bölümünde Change düğmesine basmamak
Beşli olmayan her ölçekte de 6’dan çıkarma formülünü kullanmak
99 veya 999 gibi eksik değer kodlarını gerçek puan gibi dönüştürmek
Geçersiz değerleri kontrol etmeden Compute Variable kullanmak
Ters kodlama sonrasında frekansları karşılaştırmamak
Toplam puana hem özgün hem ters kodlanmış maddeyi eklemek
Ters madde yerine yanlışlıkla özgün maddeyi ölçek puanında kullanmak
Cronbach alfa değerini yükseltmek amacıyla yönergede olmayan maddeleri ters çevirmek
SPSS veri hazırlama sürecindeki diğer adımlar
SPSS’i yeni kullanmaya başladıysanız önce SPSS arayüzü ve temel kullanım rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Veri girişinden ters kodlama ve ölçek puanının hesaplanmasına kadar yararlanabileceğiniz videolar şunlardır:
Ters kodlama ve ölçek puanlama için destek alabilir miyim?
Ters maddelerin belirlenmesi, veri girişinin kontrol edilmesi, ölçek ve alt boyut puanlarının oluşturulması istatistiksel analizden önce tamamlanmalıdır. Bu aşamadaki bir hata daha sonra yapılacak bütün analizleri etkileyebilir.
Veri dosyanızın düzenlenmesi, ters maddelerin kodlanması, ölçek puanlarının hesaplanması ve SPSS analizlerinin uygulanması için SPSS analizi danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Ölçeğinizin faktör yapısı, puanlaması, geçerliği veya güvenirliğiyle ilgili desteğe ihtiyacınız varsa ölçek geliştirme ve uyarlama danışmanlığı hizmetimizden yararlanabilirsiniz.
Elinizde hazırlanmış bir SPSS dosyası veya tamamlanmış analiz bulunuyorsa analiz kontrolü ve istatistiksel revizyon kapsamında kodlama ve puanlama işlemlerinizi değerlendirebiliriz.
Çalışmanızın kısa açıklamasını, kullandığınız ölçeği ve mevcut dosyalarınızı paylaşarak danışmanlık talebinizi iletebilirsiniz.
Sonuç
SPSS’te ters kodlama, ölçek yönergesinde ters puanlandığı belirtilen maddelerin yönünü diğer maddelerle uyumlu hâle getirmek amacıyla yapılır. İşlem Recode into Different Variables veya Compute Variable kullanılarak gerçekleştirilebilir.
Hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın özgün veriler korunmalı, eksik değerler gerçek puan gibi dönüştürülmemeli ve işlem frekans tabloları veya çapraz tabloyla doğrulanmalıdır. Ters kodlama tamamlandıktan sonra ölçek toplam veya ortalama puanı hesaplanırken özgün ters maddenin yerine yeni oluşturulan değişken kullanılmalıdır.