Araştırma soruları ve hipotezler nasıl hazırlanır?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
Bir araştırmanın konusu belirlenmiş olsa bile neyin araştırılacağı açık biçimde ortaya konulmadığında çalışma kolayca dağılabilir. Araştırma soruları, çalışmanın hangi sorulara cevap aradığını; hipotezler ise değişkenler arasında nasıl bir ilişki veya farklılık beklendiğini gösterir. Araştırma soruları ve hipotezler yalnızca tez önerisi formuna yazılması gereken ifadeler değildir. Kullanılacak araştırma yöntemini, veri toplama aracını, örneklemi ve analizleri doğrudan etkiler. Bu nedenle araştırmanın amacı ile soruları, hipotezleri ve yöntemi arasında açık bir uyum bulunmalıdır. Bu yazıda araştırma sorusu ve hipotez kavramlarını, aralarındaki farkları, hazırlama adımlarını ve farklı araştırma türlerine uygun örnekleri ele alacağız.
Araştırma sorusu nedir?
Araştırma sorusu, çalışmanın cevaplamayı amaçladığı temel sorudur. Araştırmacının hangi durumu açıklamak, ölçmek, karşılaştırmak veya anlamak istediğini gösterir.
İyi hazırlanmış bir araştırma sorusu, tez konusundan daha dar ve araştırmanın amacından daha somuttur. Örneğin “uzaktan çalışma” bir araştırma konusu olabilir. Bu konudan hareketle şu araştırma sorusu oluşturulabilir:
Uzaktan çalışma sıklığı ile çalışanların iş doyumu arasında ilişki var mıdır?
Bu soruda araştırılacak değişkenler ve incelenecek ilişki açık biçimde görülmektedir.
Hipotez nedir?
Hipotez, araştırma sorusuna ilişkin olarak literatüre veya kuramsal açıklamalara dayanan, verilerle sınanabilir bir beklentidir.
Hipotez, araştırmanın sonucu ortaya çıktıktan sonra oluşturulan bir açıklama değildir. Veri toplanmadan ve analiz yapılmadan önce belirlenmelidir. Böylece araştırmacı, elde ettiği sonuca göre hipotezi değiştirmek yerine başlangıçta ortaya koyduğu beklentiyi tarafsız biçimde test edebilir. Örneğin yukarıdaki araştırma sorusuna dayanarak şu hipotez kurulabilir:
H1: Uzaktan çalışma sıklığı arttıkça çalışanların iş doyumu azalmaktadır.
Bu hipotezde iki değişken ve bu değişkenler arasında beklenen ilişkinin yönü açıkça belirtilmiştir.
Araştırma sorusu ile hipotez arasındaki fark nedir?
Araştırma sorusu, çalışmada cevap aranacak durumu soru biçiminde ifade eder. Hipotez ise bu soruya ilişkin test edilebilir bir beklenti ortaya koyar. Örneğin:
Araştırma sorusu:
Çalışanların uzaktan çalışma sıklığı ile iş doyumları arasında ilişki var mıdır?
Hipotez:
H1: Çalışanların uzaktan çalışma sıklığı ile iş doyumları arasında anlamlı bir ilişki vardır.
Araştırma sorusu bir ilişkinin bulunup bulunmadığını sorgularken hipotez, bu ilişkinin bulunacağı yönünde bir beklenti içerir.
Her araştırmada hipotez bulunması zorunlu değildir. Özellikle keşfedici ve nitel araştırmalarda açık uçlu araştırma soruları kullanılabilir. Hipotezler daha çok değişkenler arasındaki ilişkilerin, farklılıkların veya etkilerin test edildiği nicel araştırmalarda görülür.
Araştırma soruları ve hipotezler nasıl hazırlanır?
Araştırma soruları ve hipotezler doğrudan akla gelen ilk cümlelerden oluşturulmamalıdır. Araştırma problemi, amaç, literatür, değişkenler ve kullanılacak yöntem birlikte değerlendirilmelidir.
1. Araştırma problemini netleştirin
Öncelikle araştırmanın hangi problemi ele aldığı belirlenmelidir. Araştırma problemi çok geniş olduğunda hazırlanacak sorular da belirsiz ve cevaplanması güç olur. Örneğin “çalışanların iş yaşamı” oldukça geniş bir konudur. Buna karşılık “uzaktan çalışmanın özel sektör çalışanlarının iş doyumuyla ilişkisi” daha sınırlandırılmış bir araştırma problemidir.
2. Araştırmanın amacını belirleyin
Araştırmanın amacı, çalışma sonunda neyin ortaya çıkarılmak istendiğini belirtir. Amaç ile araştırma soruları aynı doğrultuda ilerlemelidir. Örneğin:
Bu araştırmanın amacı, özel sektör çalışanlarında uzaktan çalışma sıklığı ile iş doyumu arasındaki ilişkiyi incelemektir.
Bu amaç doğrultusunda hazırlanacak araştırma sorusu, farklı bir değişkeni veya başka bir katılımcı grubunu ele almamalıdır.
3. Literatürü inceleyin
Araştırma soruları yalnızca kişisel meraka dayanmamalıdır. Konuyla ilgili önceki çalışmalar incelenerek hangi ilişkilerin araştırıldığı, hangi sonuçların elde edildiği ve hangi noktaların yeterince açıklanmadığı belirlenmelidir.
Literatür taraması şu konularda yardımcı olur:
Araştırma probleminin gerçekten önemli olup olmadığını değerlendirmek
Daha önce cevaplanmış soruları gereksiz yere tekrarlamamak
Kullanılacak değişkenleri ve kavramları belirlemek
Hipotezlerin kuramsal dayanağını oluşturmak
Çalışmanın özgün yönünü açıklamak
4. Değişkenleri tanımlayın
Nicel bir araştırmada hipotez hazırlamadan önce çalışmanın değişkenleri açıkça belirlenmelidir. Bağımsız değişken, başka bir değişken üzerindeki etkisi veya ilişkisi incelenen değişkendir. Bağımlı değişken ise bu değişkene bağlı olarak farklılaşması beklenen sonuçtur. Örneğin uzaktan çalışmanın iş doyumu üzerindeki etkisinin incelendiği bir araştırmada:
Bağımsız değişken: Uzaktan çalışma sıklığı
Bağımlı değişken: İş doyumu
Aracı, düzenleyici veya kontrol değişkenlerinin bulunduğu daha kapsamlı modellerde her değişkenin modeldeki rolü ayrıca tanımlanmalıdır.
5. Sorunun cevaplanabilir olup olmadığını değerlendirin
Araştırma sorusunun bilimsel açıdan önemli olması tek başına yeterli değildir. Sorunun mevcut zaman, veri, katılımcı, ölçüm aracı ve izin koşulları altında cevaplanabilir olması gerekir.
Şu noktalar kontrol edilmelidir:
Gerekli katılımcılara veya verilere ulaşılabilir mi?
Değişkenleri ölçebilecek uygun araçlar bulunuyor mu?
Araştırma için gerekli etik ve kurumsal izinler alınabilir mi?
Soru, kullanılacak yöntemle cevaplanabilir mi?
Araştırma belirlenen süre içerisinde tamamlanabilir mi?
6. Soruyu açık ve tek anlamlı biçimde yazın
Bir araştırma sorusu aynı anda çok sayıda ilişkiyi, grubu ve sonucu içermemelidir. Birden fazla konu araştırılacaksa bunlar temel soru ve alt sorular biçiminde ayrılabilir. Belirsiz soru:
Teknoloji çalışanları nasıl etkiler?
Daha açık soru:
Uzaktan çalışma sıklığı ile yazılım sektöründe çalışanların iş doyumu arasında ilişki var mıdır?
İkinci soruda incelenecek değişkenler, katılımcı grubu ve ilişkinin niteliği daha nettir.
Araştırma sorusu türleri ve örnekleri
Araştırma sorusunun yapısı, araştırmanın amacı ve yöntemiyle birlikte belirlenmelidir.
Betimleyici araştırma sorusu
Bir durumun düzeyini, sıklığını veya dağılımını belirlemeyi amaçlar.
Üniversite öğrencilerinin akademik erteleme düzeyleri nedir?
Bu tür sorular için her zaman hipotez kurulması gerekmez.
Karşılaştırma sorusu
İki veya daha fazla grup arasında farklılık bulunup bulunmadığını inceler.
Lisans ve lisansüstü öğrencilerin akademik erteleme düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık var mıdır?
Buna karşılık şu hipotez oluşturulabilir:
H1: Lisans ve lisansüstü öğrencilerin akademik erteleme düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık vardır.
İlişki sorusu
İki veya daha fazla değişkenin birlikte değişip değişmediğini inceler.
Akademik erteleme ile akademik başarı arasında ilişki var mıdır?
Karşılık gelen hipotez:
H1: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki vardır.
Etki sorusu
Bir değişkenin başka bir değişken üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlar.
Çevrim içi zaman yönetimi eğitimi, öğrencilerin akademik erteleme düzeylerini azaltmakta mıdır?
Bu tür sorularda “etki” veya “neden” ifadelerinin kullanılabilmesi, araştırma deseninin nedensel çıkarım yapmaya uygun olmasına bağlıdır. Yalnızca değişkenler arasında ilişki belirleyen bir çalışma, tek başına neden-sonuç ilişkisini göstermez.
İyi bir hipotezin özellikleri nelerdir?
İyi hazırlanmış bir araştırma hipotezi şu özellikleri taşımalıdır:
Araştırmanın amacıyla doğrudan ilişkili olmalıdır.
Literatüre veya kuramsal bir gerekçeye dayanmalıdır.
Açık ve tek anlamlı biçimde yazılmalıdır.
Araştırmada incelenecek değişkenleri içermelidir.
Veri toplanarak sınanabilir olmalıdır.
Yanlışlanabilme ihtimali bulunmalıdır.
Kullanılacak araştırma deseni ve analizlerle uyumlu olmalıdır.
Gerekçesi bulunmadıkça kesinlik bildiren ifadeler içermemelidir.
“X değişkeni Y değişkenini kesinlikle artırır” gibi bir ifade yerine, incelenecek ilişki veya beklenen farklılık ölçülü bir dille belirtilmelidir.
Yönlü ve yönsüz hipotez nedir?
Yönlü hipotez, değişkenler arasındaki ilişkinin veya gruplar arasındaki farklılığın hangi yönde beklendiğini belirtir.
H1: Akademik erteleme düzeyi arttıkça akademik başarı azalmaktadır.
Yönsüz hipotez ise bir ilişki veya farklılık beklendiğini söyler, ancak bunun yönünü belirtmez.
H1: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki vardır.
Yönlü hipotez kullanabilmek için ilişkinin yönünü destekleyen yeterli kuramsal veya ampirik dayanak bulunmalıdır. Önceki çalışmalar çelişkiliyse veya yön konusunda güçlü bir gerekçe yoksa yönsüz hipotez daha uygun olabilir.
Sıfır hipotezi ve alternatif hipotez nedir?
İstatistiksel hipotez testlerinde sıfır hipotezi ve alternatif hipotez birlikte değerlendirilir.
Sıfır hipotezi (H0), incelenen ilişki, farklılık veya etkinin bulunmadığını ifade eder:
H0: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki yoktur.
Alternatif hipotez (H1 veya Ha) ise araştırmacının sınamak istediği ilişki, farklılık veya etkiyi ifade eder:
H1: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki vardır.
Analiz sonucunda kullanılan anlamlılık düzeyine göre sıfır hipotezi reddedilir veya reddedilemez. “Hipotez kesin olarak kanıtlandı” biçimindeki ifadelerden kaçınılmalıdır.
Araştırma amacı, sorusu ve hipotez uyumu
Araştırmanın amacı, soruları ve hipotezleri aynı değişkenleri, katılımcıları ve inceleme biçimini kapsamalıdır.
Araştırmanın amacı:
Bu araştırmanın amacı, lise öğrencilerinin sosyal medya kullanım süresi ile akademik başarıları arasındaki ilişkiyi incelemektir.
Araştırma sorusu:
Lise öğrencilerinin sosyal medya kullanım süresi ile akademik başarıları arasında ilişki var mıdır?
Araştırma hipotezi:
H1: Lise öğrencilerinin sosyal medya kullanım süresi arttıkça akademik başarıları azalmaktadır.
Bu üç ifade birbiriyle uyumludur. Ancak amaçta “üniversite öğrencileri”, soruda “lise öğrencileri” veya hipotezde araştırma kapsamında bulunmayan başka bir değişken yer alırsa çalışmanın bütünlüğü bozulur.
Alt problemler ve hipotezler nasıl numaralandırılır?
Temel araştırma sorusunun altında birden fazla alt problem bulunuyorsa bunlar düzenli biçimde numaralandırılabilir:
Araştırma sorusu 1: Öğrencilerin akademik erteleme düzeyleri nedir?
Araştırma sorusu 2: Akademik erteleme düzeyi cinsiyete göre farklılaşmakta mıdır?
Araştırma sorusu 3: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında ilişki var mıdır?
Hipotezler de aynı sıraya uygun biçimde yazılmalıdır:
H1: Öğrencilerin akademik erteleme düzeyleri cinsiyete göre anlamlı bir farklılık göstermektedir.
H2: Akademik erteleme ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki vardır.
Kullanılan numaralandırma biçimi üniversitenin tez yazım kılavuzuna göre değişebilir. Önemli olan, araştırma soruları ile hipotezlerin birbirini takip eden ve kolayca izlenebilen bir düzende sunulmasıdır.
Araştırma sorusu ve hipotez hazırlarken yapılan hatalar
En sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:
Araştırma sorusunu çok geniş bırakmak
Aynı soruda birden fazla araştırma problemini birleştirmek
Araştırmada ölçülmeyecek değişkenleri hipoteze eklemek
Literatür dayanağı olmadan ilişkinin yönünü belirlemek
İlişkisel bir araştırmada neden-sonuç bildiren ifadeler kullanmak
Amaç, araştırma sorusu ve hipotezlerde farklı kavramlara yer vermek
Veri toplandıktan sonra sonuca uygun hipotez oluşturmak
Her alt amaç için gereksiz yere ayrı hipotez yazmak
Kullanılacak istatistiksel analizleri dikkate almadan hipotez kurmak
Araştırma sorusu ile hipotezi yalnızca soru işareti bakımından birbirinden ayırmak
Kontrol listesi
Araştırma sorularınızı ve hipotezlerinizi tamamladıktan sonra şu soruları cevaplayın:
Araştırma problemi yeterince sınırlandırılmış mı?
Sorular araştırmanın amacıyla uyumlu mu?
İncelenecek değişkenler açıkça belirlenmiş mi?
Katılımcı grubu veya araştırma alanı anlaşılabiliyor mu?
Sorular mevcut verilerle cevaplanabilir mi?
Hipotezler literatüre veya kuramsal açıklamalara dayanıyor mu?
Hipotezler test edilebilir ve açık biçimde yazılmış mı?
İlişki, farklılık ve etki ifadeleri doğru kullanılmış mı?
Her araştırma sorusunu cevaplayacak bir yöntem veya analiz bulunuyor mu?
Araştırma sonucunda her soruya ayrı ayrı cevap verilebilecek mi?
Sonuç
Araştırma soruları ve hipotezler, çalışmanın amacı ile yöntem ve analiz aşamaları arasında bağlantı kurar. Açık biçimde tanımlanmayan bir soru, uygun veri toplama aracının ve analiz yönteminin seçilmesini de güçleştirir. Bu nedenle araştırma soruları ve hipotezler, veri toplama aşamasına geçilmeden önce literatür, değişkenler, örneklem ve araştırma yöntemiyle birlikte değerlendirilmelidir. Araştırma probleminizin, amacınızın, alt problemlerinizin ve hipotezlerinizin birbiriyle uyumlu biçimde yapılandırılması konusunda destek almak isterseniz Tez konusu belirleme ve araştırma problemi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
