Tez önerisi nedir? Tez önerisi nasıl hazırlanır?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
Tez önerisi, yürütülmesi planlanan araştırmanın konusunu, amacını, gerekçesini ve yöntemini açıklayan akademik bir çalışma planıdır. Araştırmaya neden ihtiyaç duyulduğunu ve çalışmanın nasıl gerçekleştirileceğini henüz veriler toplanmadan ortaya koyar. İyi hazırlanmış bir tez önerisinde konu, problem, amaç, araştırma soruları ve yöntem birbiriyle uyumlu olmalıdır. Yalnızca ilgi çekici bir konu seçmek yeterli değildir; araştırmanın uygulanabilir, sınırları belirlenmiş ve bilimsel açıdan gerekçelendirilmiş olması gerekir. Tez önerisi formları ve istenen başlıklar üniversiteye, enstitüye ve programa göre değişebilir. Bu nedenle yazmaya başlamadan önce bağlı bulunduğunuz enstitünün güncel tez önerisi formunu ve yazım kılavuzunu edinmelisiniz.
Tez önerisi nedir?
Tez önerisi, tamamlanmış bir tezin kısa biçimi değildir. Henüz gerçekleştirilmemiş bir araştırmanın hangi gerekçeyle, hangi sorulara cevap vermek amacıyla ve hangi yöntem kullanılarak yürütüleceğini açıklayan plandır.
Enstitüler bu belgeyi “tez önerisi”, “tez konusu öneri formu”, “tez öneri raporu” veya benzer adlarla sunabilir. Kullanılan ad ve form değişse de genellikle şu soruların cevaplanması beklenir:
Araştırmanın konusu nedir?
Hangi problem incelenecektir?
Araştırmanın amacı nedir?
Hangi sorulara cevap aranacaktır?
Araştırma neden önemlidir?
Hangi yöntem kullanılacaktır?
Verilere veya katılımcılara nasıl ulaşılacaktır?
Çalışma hangi sürede tamamlanacaktır?
Tez önerisi nasıl hazırlanır?
Tez önerisi nasıl hazırlanır sorusunun ilk cevabı, enstitünün güncel formunu incelemektir. Formdaki başlıklar, kelime veya sayfa sınırları, teslim süreci ve gerekli onaylar önceden belirlenmelidir. Ardından şu sırayla ilerlenebilir:
Araştırma konusu seçilir ve sınırlandırılır.
Konuyla ilgili ön literatür taraması yapılır.
Problem durumu ve araştırmanın gerekçesi açıklanır.
Amaç, alt amaçlar ve araştırma soruları belirlenir.
Araştırma yöntemi planlanır.
Verilere, katılımcılara veya belgelere erişim imkânı değerlendirilir.
Gerekli etik kurul ve kurum izinleri araştırılır.
Gerçekçi bir çalışma takvimi hazırlanır.
Metin içi atıflar ile kaynakça kontrol edilir.
Konu, amaç, sorular ve yöntem arasındaki uyum son kez değerlendirilir.
Konu henüz kesinleşmediyse Tez konusu nasıl belirlenir? başlıklı yazımızdan yararlanabilirsiniz.
Tez önerisinde bulunması gereken bölümler
Üniversitelerin kullandığı formlar farklı olsa da tez önerilerinde çoğunlukla aşağıdaki bölümler yer alır.
Tez başlığı
Başlık, araştırmanın temel konusunu ve kapsamını açık biçimde yansıtmalıdır. Çok genel bir başlık araştırmanın sınırlarını belirsizleştirirken gereğinden uzun bir başlık da okunabilirliği azaltabilir. Başlıkta araştırmanın temel kavramları, incelenen grup veya bağlam ve gerekli olduğunda değişkenler yer alabilir. Araştırma ilerledikçe başlık geliştirilebilir; ancak başlığın amaç ve yöntemle uyumlu olması gerekir.
Problem durumu
Problem durumu, araştırmaya neden ihtiyaç duyulduğunu açıklar. Burada yalnızca konunun genel tanıtımı yapılmaz. Literatürdeki belirsizlik, eksiklik, çelişki veya uygulamada karşılaşılan sorun ortaya konur. Bu bölümün sonunda araştırmanın cevap aradığı temel problem anlaşılır hâle gelmelidir.
Araştırmanın amacı ve alt amaçları
Araştırmanın amacı, çalışmayla neyin belirlenmek, incelenmek, açıklanmak veya karşılaştırılmak istendiğini gösterir. Amaç açık, sınırlandırılmış ve araştırma yöntemiyle cevaplanabilir olmalıdır. Kapsamlı çalışmalarda genel amaç, daha somut alt amaçlara ayrılabilir. Her alt amaç araştırmanın belirli bir yönünü temsil etmelidir.
Araştırma soruları ve hipotezler
Araştırma soruları, çalışmanın hangi sorulara cevap aradığını gösterir. Nicel araştırmalarda test edilebilir hipotezler de oluşturulabilir. Nitel araştırmalarda ise katılımcıların deneyimlerini, görüşlerini veya süreçleri anlamaya yönelik daha açık uçlu sorular kullanılabilir. Araştırma sorularının amaçlarla birebir ilişkili olması gerekir. Amaçta yer almayan bir konunun araştırma sorularına eklenmesi veya önemli bir amacın sorusuz bırakılması bütünlüğü bozar. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için Araştırma soruları ve hipotezler nasıl hazırlanır? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Araştırmanın önemi ve özgün değeri
Bu bölümde çalışmanın bilimsel veya uygulamaya yönelik katkısı açıklanır. Araştırmanın kimlere, hangi alana ve ne şekilde katkı sağlayabileceği somut biçimde belirtilmelidir. Özgün değer açıklanırken “Bu konuda daha önce hiçbir çalışma yapılmamıştır” gibi doğrulanması güç iddialardan kaçınılmalıdır. Bunun yerine çalışmanın önceki araştırmalardan hangi yönleriyle ayrıldığı gösterilmelidir.
Kapsam ve sınırlılıklar
Araştırmanın hangi konu, grup, dönem, bölge, kurum veya değişkenlerle sınırlandırıldığı açıklanır. Bu sınırlar çalışmanın eksikliği değil, yönetilebilir bir araştırma alanı oluşturmanın parçasıdır. Henüz karşılaşılmamış sorunları gerçekleşmiş sınırlılıklar gibi yazmak yerine, araştırmanın planlanan kapsamını ve öngörülebilen kısıtlarını açıklamak daha uygundur.
Tez önerisinde literatür özeti nasıl yazılır?
Literatür özeti, bulunan çalışmaların art arda sıralandığı uzun bir kaynak listesi olmamalıdır. Önceki araştırmalar konu, yöntem, bulgu veya yaklaşım bakımından ilişkilendirilerek sunulmalıdır.
Literatür özetinde şu noktalara cevap verilmelidir:
Konuyla ilgili mevcut bilgiler nelerdir?
Önceki araştırmalarda hangi sonuçlara ulaşılmıştır?
Çalışmalar arasında hangi farklılıklar veya çelişkiler bulunmaktadır?
Yeterince incelenmemiş alanlar nelerdir?
Planlanan araştırma literatürde nasıl bir yere oturmaktadır?
Literatür özetinin sonunda araştırma probleminin ve çalışmanın gerekçesinin doğal biçimde ortaya çıkması beklenir.
Tez önerisinin yöntem bölümü nasıl yazılır?
Yöntem bölümü, araştırmanın nasıl yürütüleceğini açıklamalıdır. Bu bölüm, yalnızca “nicel yöntem kullanılacaktır” veya “anket uygulanacaktır” gibi kısa ifadelerden oluşmamalıdır. Araştırmanın özelliğine göre şu bilgilere yer verilebilir:
Araştırma yaklaşımı ve deseni
Çalışma grubu, evren ve örneklem
Örnekleme yöntemi
Veri kaynakları
Veri toplama araçları
Veri toplama süreci
Değişkenler veya incelenecek temalar
Verilerin analizinde kullanılacak yöntemler
Etik kurul ve kurum izinleri
Araştırmanın geçerlik ve güvenirliğini destekleyecek uygulamalar
Yöntem tercihlerinin araştırma sorularıyla ilişkisi açıklanmalıdır. Kullanılacak yöntem yalnızca adıyla belirtilmemeli, neden uygun olduğu da gösterilmelidir. Yöntem bölümünün oluşturulması hakkında daha ayrıntılı bilgi için Tezin yöntem bölümü nedir, nasıl yazılır? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Örnek tez önerisi başlık düzeni
Enstitünüz farklı bir form vermediyse aşağıdaki yapı başlangıç amacıyla kullanılabilir:
Tezin başlığı
Araştırmanın konusu
Problem durumu
Araştırmanın amacı ve alt amaçları
Araştırma soruları veya hipotezler
Araştırmanın önemi ve özgün değeri
Kapsam ve sınırlılıklar
Literatür özeti
Araştırma yöntemi
Evren, örneklem veya çalışma grubu
Veri toplama araçları
Veri toplama ve analiz süreci
Etik izinler
Tezin taslak bölüm planı
Çalışma takvimi
Kaynakça
Bu sıralama örnek niteliğindedir. Enstitünüzün formunda farklı başlıklar bulunuyorsa öncelikle resmî formdaki yapı kullanılmalıdır.
Tez önerisi kaç sayfa olmalıdır?
Tez önerileri için bütün üniversitelerde geçerli tek bir sayfa sayısı bulunmaz. Bazı enstitüler kısa bir form isterken bazıları ayrıntılı bir öneri raporu talep edebilir. Yüksek lisans ve doktora programlarında beklenen kapsam da farklılaşabilir.
Bu nedenle sayfa sayısını genel internet kaynaklarına göre değil, enstitünüzün güncel tez önerisi kılavuzuna göre belirlemelisiniz. Sayfa sınırı belirtilmemişse gerekli bilgileri tekrar etmeden, açık ve yeterli biçimde sunmaya odaklanabilirsiniz.
Tez önerisi ne zaman verilir?
Tez önerisinin teslim zamanı programa ve ilgili enstitünün yönetmeliğine göre değişir. Yüksek lisans ve doktora programlarında farklı teslim süreçleri bulunabilir. Bazı durumlarda danışman onayı, tez izleme komitesi veya enstitü kurulu kararı gerekebilir. Kesin teslim tarihini öğrenci işleri biriminden, danışmanınızdan ve güncel enstitü yönetmeliğinden kontrol etmelisiniz.
Tez önerisinde kaç kaynak olmalıdır?
Her tez önerisi için geçerli sabit bir kaynak sayısı yoktur. Bazı enstitüler alt veya üst sınır belirleyebilir. Böyle bir kural bulunmuyorsa kaynak sayısından çok, araştırma problemini açıklayacak temel ve güncel çalışmaların kapsanmasına dikkat edilmelidir. Kaynakların konuyla doğrudan ilişkili olması ve metin içinde gerçekten kullanılması önemlidir. Kaynakçayı uzatmak amacıyla metinde yararlanılmayan çalışmalar eklenmemelidir.
Tez önerisinde hangi zaman kullanılmalıdır?
Henüz gerçekleştirilmemiş işlemler anlatılırken gelecek zaman kullanılması daha uygundur. Örneğin “Veriler yüz yüze görüşmeler yoluyla toplanacaktır” denilebilir. Literatürdeki çalışmalar aktarılırken geçmiş veya geniş zaman kullanılabilir. Henüz yapılmamış uygulamalar ise tamamlanmış gibi geçmiş zamanla anlatılmamalıdır.
Tez önerisi hazırlanırken yapılan hatalar
Tez önerilerinde sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
Güncel olmayan enstitü formunu kullanmak
Konuyu çok geniş bırakmak
Problem durumunu yalnızca genel bilgilerle açıklamak
Amaçlarla araştırma sorularını uyumsuz oluşturmak
Literatürü araştırmaları sıralayarak özetlemek
Yöntemi yalnızca adıyla belirtmek
Ulaşılması mümkün olmayan bir örneklem planlamak
Veri veya belge erişimini önceden değerlendirmemek
Etik kurul ve kurum izinlerini hesaba katmamak
Analiz yöntemlerini araştırma sorularından bağımsız seçmek
Gerçekçi olmayan bir çalışma takvimi hazırlamak
Özgün değeri kanıtsız ve abartılı ifadelerle açıklamak
Metin içi atıflarla kaynakça arasında uyumsuzluk bırakmak
Tez önerisini göndermeden önce kontrol listesi
Tez önerinizi teslim etmeden önce şu noktaları kontrol edin:
Güncel enstitü formu kullanıldı mı?
Başlık araştırmanın kapsamını yansıtıyor mu?
Problem durumu açıkça tanımlandı mı?
Araştırmanın amacı anlaşılır mı?
Alt amaçlar ve araştırma soruları birbiriyle uyumlu mu?
Çalışmanın önemi somut biçimde açıklandı mı?
Literatürdeki ihtiyaç veya araştırma boşluğu gösterildi mi?
Yöntem araştırma sorularını cevaplamaya uygun mu?
Verilere veya katılımcılara erişim mümkün mü?
Gerekli etik ve kurumsal izinler değerlendirildi mi?
Çalışma takvimi uygulanabilir mi?
Metin içi atıflarla kaynakça eşleşiyor mu?
Enstitünün biçim ve uzunluk kurallarına uyuldu mu?
Sonuç
Tez önerisi; konu, problem, amaç, araştırma soruları, literatür ve yöntemin aynı araştırma mantığı içinde bir araya getirildiği plandır. Güçlü bir öneride her bölüm kendinden önceki bölümü destekler ve çalışmanın uygulanabilir olduğunu gösterir.
Tez önerinizin kapsamının belirlenmesi, amaç ve yöntem uyumunun değerlendirilmesi veya enstitü formuna göre planlanması konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız Tez önerisi hazırlama danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
