Tez nedir? Bir tez hangi bölümlerden oluşur?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
Tez, sınırlandırılmış bir konu veya problem üzerinde bilimsel araştırma yöntemleri kullanılarak hazırlanan akademik çalışmadır. Araştırmanın amacı, yöntemi, elde edilen bulguları ve bu bulgulardan ulaşılan sonuçları düzenli bir bütün hâlinde sunar. “Tez” sözcüğü aynı zamanda ortaya atılan ve kanıtlanmaya çalışılan bir düşünce veya iddia anlamına gelir. Akademik tezde ise bu düşünce, ilgili literatürün incelenmesi ve uygun araştırma yöntemlerinin kullanılmasıyla değerlendirilir.
Bir tezin bölümleri araştırma alanına, yönteme ve üniversitenin tez yazım kılavuzuna göre değişebilir. Bununla birlikte tezlerin çoğunda ön sayfalar, ana metin ve kaynakça ile eklerden oluşan üç temel kısım bulunur.
Peki, bir tez hangi bölümlerden oluşur? İlk olarak tezin ne olduğundan başlayalım...
Tez nedir?
Tez; öğrencinin belirli bir konuda araştırma yapma, bilimsel kaynaklardan yararlanma, uygun bir yöntem kullanma ve ulaştığı sonuçları akademik kurallara göre sunma yeterliğini gösteren çalışmadır.
Lisans bitirme çalışmaları da bazı üniversitelerde tez olarak adlandırılabilir. Ancak tez kavramı çoğunlukla tezli yüksek lisans ve doktora programlarıyla ilişkilendirilir.
Yüksek lisans tezinden öğrencinin bilimsel araştırma sürecini doğru biçimde yürütebilmesi ve alanına anlamlı bir katkı sunması beklenir. Doktora tezinde ise araştırmanın özgün değeri ve bilim alanına sağlayacağı katkı daha belirgin olmalıdır.
Tez, uzun bir ödev veya kaynakların bir araya getirildiği geniş bir özet değildir. Tezin merkezinde açıkça tanımlanmış bir araştırma problemi, bu probleme bağlı amaçlar ve bilimsel olarak cevaplanabilir araştırma soruları bulunmalıdır.
Bir tez hangi bölümlerden oluşur?
Bir tez genel olarak üç ana kısımdan oluşur:
Ön sayfalar
Tezin ana metni
Kaynakça, ekler ve diğer son sayfalar
Tezin ana metninde ise çoğunlukla şu bölümler yer alır:
Giriş
Kavramsal veya kuramsal çerçeve ve literatür
Yöntem
Bulgular
Tartışma
Sonuç ve öneriler
Bu bölümlerin adları ve sıralaması her tezde aynı olmak zorunda değildir. Bazı tezlerde bulgular ile tartışma birlikte yazılırken bazı tezlerde sonuç ve öneriler ayrı bölümlere ayrılabilir. Sağlık bilimlerinde “yöntem” yerine “gereç ve yöntem”, fen bilimlerinde ise “materyal ve yöntem” başlığı kullanılabilir.
Tezin ön sayfaları nelerdir?
Ön sayfalar, tez ana metni başlamadan önce bulunan ve çalışmayı tanıtan bölümlerdir. Kullanılması gereken sayfalar ve bunların sıralaması enstitünün tez yazım kılavuzunda belirtilir.
Dış ve iç kapak
Kapaklarda genellikle üniversite ve enstitü adı, anabilim dalı, tez başlığı, öğrencinin adı, danışmanın bilgileri, tezin türü, şehir ve tarih bulunur. Kapaktaki yazı tipi, punto, boşluklar ve yerleşim üniversitenin şablonuna göre hazırlanmalıdır.
Onay sayfası
Tezin jüri tarafından kabul edildiğini gösteren sayfadır. Jüri üyelerinin adları, ünvanları, kurumları ve gerekli imza alanları burada yer alabilir. Onay sayfasının biçimi enstitü tarafından verilen örneğe göre düzenlenmelidir.
Etik beyan veya akademik dürüstlük bildirimi
Tezin bilimsel etik kurallarına uygun biçimde hazırlandığını ve yararlanılan kaynakların gösterildiğini belirten açıklamadır.
Bu sayfanın adı ve içeriği üniversiteler arasında değişebilir.
Türkçe özet
Türkçe özet; araştırmanın amacını, yöntemini, temel bulgularını ve ulaşılan sonuçları kısa biçimde sunar. Okuyucu, çalışmanın ne hakkında olduğunu ve hangi sonuçlara ulaştığını tezin tamamını okumadan anlayabilmelidir. Özetin altında çalışmanın temel konularını yansıtan anahtar kelimeler bulunur.
İngilizce özet
İngilizce özet veya abstract, Türkçe özetin İngilizce karşılığıdır. Türkçe ve İngilizce özetlerin birbirleriyle anlam bakımından uyumlu olması gerekir. Başlığın, terimlerin, değişkenlerin ve analiz adlarının İngilizce karşılıkları dikkatle kontrol edilmelidir.
Ön söz ve teşekkür
Ön söz veya teşekkür bölümünde araştırma sürecine akademik, kurumsal veya kişisel katkı sağlayan kişi ve kurumlara teşekkür edilebilir. Bu bölüm araştırmanın sonuçlarının veya literatür bilgilerinin anlatıldığı bir bölüm değildir.
İçindekiler
İçindekiler sayfası, tezdeki bölüm ve alt bölüm başlıklarını sayfa numaralarıyla birlikte gösterir. Metindeki başlıklarla içindekiler bölümündeki başlıkların birebir aynı olması gerekir. Word’de otomatik başlık stillerinin kullanılması, içindekilerin daha kolay güncellenmesini sağlar.
Tablo, şekil ve kısaltma listeleri
Tezde kullanılan tablo, şekil, grafik, görsel, simge ve kısaltmalar için ayrı listeler hazırlanabilir. Bu listelerin gerekli olup olmadığı ve hangi sırada yer alacağı tez yazım kılavuzuna göre belirlenmelidir.
Tezin ana bölümleri nelerdir?
Tezin ana metni, araştırma probleminin tanıtılmasından ulaşılan sonuçların açıklanmasına kadar bütün bilimsel süreci içerir.
Giriş bölümü
Giriş, okuyucunun araştırma konusu ve problemiyle ilk kez karşılaştığı bölümdür. Bu bölümde araştırmanın hangi ihtiyaçtan doğduğu ve neden gerçekleştirildiği açıklanır. Enstitünün kullandığı yapıya göre giriş bölümünde şu başlıklar bulunabilir:
Problem durumu
Araştırmanın amacı
Alt amaçlar
Araştırma soruları veya hipotezler
Araştırmanın önemi
Varsayımlar
Sınırlılıklar
Tanımlar
Bazı üniversitelerde bu başlıkların tamamı giriş bölümünde yer alırken bazıları farklı bölümlere dağıtılabilir.
Daha ayrıntılı bilgi için Tezin giriş bölümü nasıl yazılır? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Kavramsal veya kuramsal çerçeve
Bu bölümde araştırmanın dayandığı temel kavramlar, kuramlar, modeller ve önceki araştırmalar incelenir. Kullanılan bilgiler bilimsel kaynaklara dayandırılmalı ve araştırma problemiyle ilişkilendirilmelidir. Literatür bölümünün amacı kaynakları sırayla özetlemek değildir. Önceki çalışmaların benzerlikleri, farklılıkları, yöntemleri ve ulaştıkları sonuçlar birlikte değerlendirilmelidir. Bu bölüm “literatür taraması”, “kuramsal çerçeve”, “kavramsal çerçeve”, “genel bilgiler” veya “ilgili araştırmalar” gibi farklı adlar taşıyabilir. Ayrıntılı açıklamalar için Tezde kavramsal ve kuramsal çerçeve nasıl yazılır? başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.
Yöntem bölümü
Yöntem bölümü, araştırmanın nasıl gerçekleştirildiğini açıklar. Kullanılan yaklaşımın araştırmanın amacı ve sorularıyla uyumlu olması gerekir. Araştırmanın özelliğine göre yöntem bölümünde şu bilgiler bulunabilir:
Araştırma yaklaşımı ve deseni
Evren ve örneklem
Çalışma grubu veya katılımcılar
Örnekleme yöntemi
Veri toplama araçları
Veri toplama süreci
Değişkenler veya incelenen temalar
Verilerin analizinde kullanılan yöntemler
Geçerlik ve güvenirlik uygulamaları
Etik kurul ve kurum izinleri
Yöntem bölümünde yalnızca kullanılan yöntemlerin adları verilmemeli, bu yöntemlerin nasıl uygulandığı da açıklanmalıdır.
Daha ayrıntılı bilgi için Tezin yöntem bölümü nasıl yazılır? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Bulgular bölümü
Bulgular bölümü, araştırma sonucunda elde edilen verilerin ve analiz sonuçlarının sunulduğu bölümdür. Bulgular araştırma soruları, alt problemler veya hipotezler doğrultusunda mantıklı bir sırayla verilmelidir. Nicel araştırmalarda istatistiksel sonuçlar tablo ve grafiklerle sunulabilir. Nitel araştırmalarda ise temalar, kategoriler ve katılımcı ifadelerinden yapılan alıntılar kullanılabilir. Tablo ve şekiller metinde açıklanmalı; ancak aynı bilgiler hem tabloda hem de metinde gereksiz biçimde tekrarlanmamalıdır. Bulguların hazırlanması hakkında Tezin bulgular bölümü nasıl yazılır? başlıklı yazımızdan yararlanabilirsiniz.
Tartışma bölümü
Tartışma bölümünde elde edilen bulguların ne anlama geldiği açıklanır. Bulgular önceki araştırmalar ve kuramsal bilgilerle karşılaştırılarak benzerlikler, farklılıklar ve olası nedenler değerlendirilir. Tartışma bölümünde:
Temel bulgular yorumlanır.
Araştırma sorularının nasıl cevaplandığı değerlendirilir.
Bulgular önceki çalışmalarla karşılaştırılır.
Beklenmeyen sonuçlar açıklanmaya çalışılır.
Araştırmanın katkısı ortaya konur.
Sınırlılıkların sonuçlar üzerindeki etkisi değerlendirilir.
Bulgular bölümünde bulunmayan yeni bir sonuç tartışma bölümünde ilk kez sunulmamalıdır. Bu bölüm hakkında Tezin tartışma, sonuç ve öneriler bölümleri nasıl yazılır? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sonuç bölümü
Sonuç bölümünde araştırmanın ulaştığı temel sonuçlar açık ve özet biçimde sunulur. Araştırma sorularının cevapları belirtilir ve çalışmanın genel olarak ne gösterdiği açıklanır. Sonuç bölümü, bulgular bölümünün sayısal olarak tekrarlandığı veya tartışma bölümünün yeniden yazıldığı bir bölüm değildir. Burada çalışmanın bütününden ulaşılan temel sonuçlara odaklanılmalıdır.
Öneriler bölümü
Öneriler, araştırmanın sonuçlarına dayanmalıdır. Araştırmada incelenmeyen veya bulgular tarafından desteklenmeyen konularda ilgisiz öneriler verilmemelidir. Öneriler:
Uygulayıcılara
Kurumlara
Politika geliştiricilere
Alandaki araştırmacılara
Gelecekte yapılacak çalışmalara
yönelik olabilir. Tartışma, sonuç ve önerilerin ayrı başlıklar mı yoksa birlikte mi yazılacağı enstitünün kılavuzuna göre belirlenmelidir.
Tezin son bölümleri nelerdir?
Ana metinden sonra kaynakça, ekler ve üniversitenin istediği diğer sayfalar bulunur.
Kaynakça
Kaynakça, tez metninde yararlanılan ve atıf verilen kaynakların künyelerini içerir. Metinde atıf yapılan her kaynak kaynakçada bulunmalı; kaynakçadaki her kayıt da metin içinde kullanılmalıdır. Kaynaklar üniversitenin istediği APA, Vancouver, Chicago veya başka bir kaynak gösterme sistemine göre düzenlenmelidir.
Ekler
Ana metnin akışını bozacak kadar uzun olan ancak araştırmanın değerlendirilmesi için gerekli belgeler eklerde sunulabilir.
Eklerde şunlar bulunabilir:
Anket veya görüşme formu
Kullanılan ölçekler
Etik kurul belgesi
Kurum izinleri
Ayrıntılı tablolar
Kodlama örnekleri
Ek analiz sonuçları
Uygulamada kullanılan materyaller
Kişisel ve gizli bilgiler gerekli şekilde anonimleştirilmeden eklerde paylaşılmamalıdır.
Özgeçmiş ve diğer belgeler
Bazı üniversiteler tezin sonunda öğrencinin özgeçmişini, yayın listesini veya başka resmî belgeleri isteyebilir. Bu belgelerin biçimi ve tez içinde yer alıp almayacağı enstitünün güncel tez yazım kılavuzundan kontrol edilmelidir.
Tez bölümleri alanlara göre değişir mi?
Tezin temel araştırma mantığı benzer olsa da kullanılan bölüm adları ve sunum biçimi alana göre değişebilir.
Sosyal bilimler ve eğitim bilimlerinde tez bölümleri
Sosyal bilimler ve eğitim bilimlerinde yaygın yapı şöyledir:
Giriş
Kavramsal veya kuramsal çerçeve
Yöntem
Bulgular
Tartışma
Sonuç ve öneriler
Nitel araştırmalarda bulgular ve tartışma birlikte sunulabilir veya araştırmanın temalarına göre farklı bir bölüm yapısı kurulabilir.
Fen ve mühendislik bilimlerinde tez bölümleri
Fen ve mühendislik alanlarında şu yapı kullanılabilir:
Giriş
Literatür özeti veya kuramsal esaslar
Materyal ve yöntem
Araştırma bulguları
Bulgular ve tartışma
Sonuçlar
Deneysel çalışmaların özelliğine göre yöntem, deney düzeneği, modelleme veya uygulama aşamaları ayrı bölümlere ayrılabilir.
Sağlık bilimlerinde tez bölümleri
Sağlık bilimlerinde yaygın olarak şu başlıklarla karşılaşılır:
Giriş ve amaç
Genel bilgiler
Gereç ve yöntem
Bulgular
Tartışma
Sonuç ve öneriler
Etik kurul, bilgilendirilmiş onam, araştırma yeri ve zamanı gibi bilgiler yöntem bölümünde ayrıca açıklanabilir.
Bu yapılar örnek niteliğindedir. Tezinizde kullanılacak kesin başlıkları kendi üniversitenizin kılavuzuna göre belirlemelisiniz.
Tezin bölümleri birbirine nasıl bağlanmalıdır?
Tezin bölümleri birbirinden bağımsız metinler değildir. Her bölüm aynı araştırma sorularını farklı bir açıdan tamamlar:
Giriş bölümünde problem ve amaç açıklanır.
Literatür bölümünde problemin bilimsel dayanağı kurulur.
Yöntem bölümünde soruların nasıl cevaplandığı gösterilir.
Bulgular bölümünde elde edilen sonuçlar sunulur.
Tartışmada sonuçların anlamı açıklanır.
Sonuç bölümünde araştırmanın ulaştığı temel cevaplar belirtilir.
Girişte tanımlanan bir amaç bulgular bölümünde karşılıksız kalmamalı; bulgularda bulunmayan bir sonuç da tartışma veya sonuç bölümünde ortaya atılmamalıdır.
Bir tez kaç bölümden oluşur?
Bütün tezler için geçerli sabit bir bölüm sayısı yoktur. Görgül bir tezde giriş, literatür, yöntem, bulgular, tartışma ve sonuç olmak üzere yaklaşık beş veya altı ana metin bölümü bulunabilir. Ancak bazı üniversiteler literatürü giriş içinde, bazıları bulgularla tartışmayı birlikte, bazıları da sonuç ve önerileri ayrı bölümler hâlinde ister. Bu nedenle önemli olan bölüm sayısı değil, enstitünün kılavuzuna ve araştırmanın yapısına uygun bir bütünlük kurulmasıdır.
Tezdeki bölüm adları değiştirilebilir mi?
Tezin bölüm adları araştırmanın türüne göre farklılaştırılabilir; ancak üniversitenin zorunlu tuttuğu ana başlıklar keyfî biçimde değiştirilmemelidir. Tez şablonunda belirlenmiş bölüm adları varsa bunlar kullanılmalıdır. Şablon esnekse başlıklar danışmanın görüşü ve araştırmanın yapısı doğrultusunda düzenlenebilir.
Bulgular ve tartışma birlikte yazılabilir mi?
Bazı alanlarda ve özellikle bazı nitel araştırmalarda bulgular ile tartışma aynı bölüm altında birlikte sunulabilir. Nicel araştırmalarda ise çoğunlukla ayrı bölümler kullanılır. Hangi yapının seçileceği araştırma yöntemine, alanın yazım geleneğine ve enstitünün tez yazım kılavuzuna bağlıdır.
Sonuç
Bir tez; yalnızca giriş, yöntem ve sonuçtan oluşan bir metin değildir. Ön sayfaları, araştırmanın bilimsel sürecini açıklayan ana bölümleri, kaynakçası ve ekleriyle birlikte değerlendirilmesi gereken akademik bir bütündür. Bölüm adları alanlara göre değişebilse de araştırma problemi, amaç, yöntem, bulgular ve sonuçlar arasında açık bir bağlantı kurulmalıdır. Kullanılacak kesin yapı belirlenirken her zaman üniversitenin güncel tez yazım kılavuzu esas alınmalıdır. Tezinizin bölüm yapısının ve biçimsel özelliklerinin enstitü kılavuzuna göre kontrol edilmesi için Tez düzenleme ve formatlama sayfamızı inceleyebilirsiniz.
