Tezin yöntem bölümü nedir? Nasıl yazılır?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
Tezin yöntem bölümü, araştırmanın hangi yaklaşımla ve nasıl yürütüldüğünü açıklayan bölümdür. Araştırma modeli veya deseni, çalışma grubu, veri toplama araçları, uygulama süreci, analiz yöntemleri ve etik izinler bu bölümde ele alınır. Bazı alanlarda bu bölüm “Yöntem”, bazılarında “Materyal ve yöntem” ya da “Gereç ve yöntem” olarak adlandırılır. Kullanılan başlık değişse de cevaplanması gereken temel soru aynıdır: Araştırma hangi bilimsel süreç izlenerek gerçekleştirilmiştir?
Yöntem bölümündeki bilgiler araştırmanın türüne ve üniversitenin tez yazım kılavuzuna göre değişir. Nicel bir araştırmada evren, örneklem, değişkenler ve istatistiksel analizler öne çıkarken nitel bir araştırmada çalışma grubu, veri toplama süreci, araştırmacının rolü ve analiz yaklaşımı daha ayrıntılı açıklanabilir.
Tezin yöntem bölümü nedir? Nasıl yazılır?
Yöntem bölümü nedir?
Yöntem bölümü, araştırmanın planını ve uygulama sürecini okuyucuya açıklayan bölümdür. Burada yalnızca kullanılan yöntemin adı verilmez; bu yöntemin araştırmada nasıl uygulandığı da gösterilir. Okuyucu, yöntem bölümünü incelediğinde şu soruların cevaplarını bulabilmelidir:
Araştırmada hangi yöntem ve desen kullanılmıştır?
Araştırma nerede ve ne zaman gerçekleştirilmiştir?
Veriler kimlerden veya hangi kaynaklardan elde edilmiştir?
Katılımcılar nasıl seçilmiştir?
Hangi veri toplama araçları kullanılmıştır?
Veri toplama süreci nasıl yürütülmüştür?
Veriler hangi yöntemlerle analiz edilmiştir?
Araştırma için hangi etik izinler alınmıştır?
Yöntemin yeterince açık yazılması, araştırmanın nasıl yürütüldüğünün anlaşılmasını ve yapılan tercihlerin değerlendirilebilmesini sağlar.
Yöntem ve metodoloji aynı şey midir?
“Yöntem” ve “metodoloji” sözcükleri günlük kullanımda birbirinin yerine kullanılabilse de tam olarak aynı anlama gelmeyebilir.
Yöntem; görüşme, anket, deney, gözlem veya doküman incelemesi gibi araştırmada kullanılan somut veri toplama ve analiz yollarını ifade eder. Metodoloji ise kullanılan yöntemlerin dayandığı yaklaşımı ve neden tercih edildiğini kapsayan daha geniş bir çerçevedir. Araştırmacının hangi bilgi anlayışından hareket ettiği, nicel, nitel veya karma yöntemi neden seçtiği ve bu seçimin araştırma sorularıyla nasıl ilişkilendirildiği metodolojik çerçevenin parçasıdır. Ancak üniversitelerin ve disiplinlerin bu kavramları kullanma biçimleri farklı olabilir. Tezde hangi başlığın kullanılacağına ilgili enstitünün yazım kılavuzuna göre karar verilmelidir.
Tezin yöntem bölümü nasıl yazılır?
Yöntem bölümü, araştırmanın amacı ve sorularıyla uyumlu bir sıra izlemelidir. Öncelikle araştırmanın genel yaklaşımı ve deseni açıklanır. Ardından araştırmanın kimlerle veya hangi verilerle yürütüldüğü, verilerin nasıl toplandığı ve nasıl analiz edildiği belirtilir. Yöntem bölümünde genellikle şu başlıklara yer verilir:
Araştırmanın yöntemi, modeli veya deseni
Araştırmanın yeri ve zamanı
Evren ve örneklem ya da çalışma grubu
Dâhil edilme ve dışlanma ölçütleri
Veri toplama araçları
Veri toplama süreci
Araştırmanın değişkenleri veya uygulanan müdahale
Geçerlik, güvenirlik veya inandırıcılık çalışmaları
Verilerin analizi
Etik kurul, kurum izni ve katılımcı onamı
Bütün tezlerde bu başlıkların tamamının kullanılması gerekmez. Başlıklar araştırmanın türüne, alanına ve enstitünün istediği yapıya göre belirlenmelidir.
Araştırma yöntemi, modeli ve deseni nasıl açıklanır?
Bu başlık altında öncelikle araştırmanın nicel, nitel veya karma yöntemlerden hangisine dayandığı belirtilmelidir. Ardından kullanılan araştırma modeli veya deseni açıklanmalıdır.
Nicel araştırmalarda şu tür desenlerle karşılaşılabilir:
Deneysel ve yarı deneysel araştırmalar
Betimsel araştırmalar
İlişkisel araştırmalar
Kesitsel araştırmalar
Boylamsal araştırmalar
Vaka-kontrol veya kohort araştırmaları
Nitel araştırmalarda ise şu desenler kullanılabilir:
Olgubilim
Durum çalışması
Etnografi
Gömülü teori
Anlatı araştırması
Eylem araştırması
Yalnızca desenin adını yazmak yeterli değildir. Seçilen desenin araştırmanın amacıyla ve araştırma sorularıyla neden uyumlu olduğu da kısaca açıklanmalıdır. Araştırma sorularının kurulması hakkında ayrıntılı bilgi için Araştırma soruları ve hipotezler nasıl hazırlanır? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Araştırmanın yeri ve zamanı nasıl yazılır?
Araştırmanın gerçekleştirildiği kurum, bölge veya ortam çalışmanın sonuçlarının anlaşılması açısından önemliyse açıklanmalıdır. Kurumun adı etik veya gizlilik gerekçeleriyle verilemiyorsa gerekli özellikler kimliği açığa çıkarmadan tanımlanabilir. Araştırmanın başlangıç ve bitiş tarihleri ya da veri toplama dönemi de belirtilmelidir. Örneğin:
Araştırma, Mart–Haziran 2026 tarihleri arasında İstanbul’da bulunan bir kamu hastanesinin ilgili biriminde yürütülmüştür.
Bu ifade yalnızca yazım biçimini göstermektedir. Tezde araştırmanın gerçek yeri, zamanı ve gerekli kurum özellikleri yazılmalıdır.
Evren ve örneklem nasıl yazılır?
Nicel araştırmalarda öncelikle araştırmanın evreni tanımlanır. Daha sonra bu evrenden seçilen örneklem, örnekleme yöntemi ve örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği açıklanır.
Bu başlık altında şu bilgilere yer verilebilir:
Araştırmanın hedef ve ulaşılabilir evreni
Örneklem büyüklüğü
Örneklem büyüklüğünün hesaplanma yöntemi
Kullanılan örnekleme yöntemi
Araştırmaya katılan kişi sayısı
Katılımcıların seçilme süreci
Varsa araştırmadan ayrılan veya analize alınmayan katılımcılar
Nitel araştırmalarda “Evren ve örneklem” yerine “Çalışma grubu” veya “Katılımcılar” başlığı kullanılabilir. Katılımcıların hangi ölçütlere göre seçildiği, seçimin nasıl yapıldığı ve veri yeterliliğine nasıl karar verildiği açıklanmalıdır. Örneklem sayısının yalnızca başka bir tezde aynı sayı kullanıldığı için belirlenmesi doğru değildir. Araştırmanın tasarımı, beklenen etki, analiz yöntemi, ulaşılabilir evren ve olası kayıplar birlikte değerlendirilmelidir.
Dâhil edilme ve dışlanma ölçütleri nelerdir?
Dâhil edilme ölçütleri, bir kişinin veya araştırma biriminin çalışmaya alınabilmesi için taşıması gereken özellikleri gösterir.
Dışlanma ölçütleri ise araştırmaya alınmama veya araştırmadan çıkarılma nedenlerini açıklar. Örneğin sağlık alanındaki bir çalışmada yaş aralığı, tanı süresi, belirli bir tedaviyi kullanma durumu veya gönüllü katılım dâhil edilme ölçütü olabilir. Araştırma ölçümlerinin tamamlanmaması ya da çalışmayı etkileyebilecek başka bir durum ise dışlanma ölçütü olarak belirlenebilir. Bu ölçütler araştırma başladıktan sonra sonuçlara göre oluşturulmamalı; araştırma planlanırken belirlenmelidir.
Veri toplama araçları nasıl tanıtılır?
Araştırmada kullanılan anket, ölçek, test, görüşme formu, gözlem formu veya diğer veri toplama araçları ayrı ayrı açıklanmalıdır. Bir ölçek tanıtılırken uygun olduğu ölçüde şu bilgiler verilebilir:
Ölçeğin adı ve amacı
Ölçeği geliştiren araştırmacılar
Türkçe uyarlama bilgisi
Madde ve alt boyut sayısı
Yanıt seçenekleri
Puanlama yöntemi
Ters puanlanan maddeler
Alınabilecek en düşük ve en yüksek puan
Puanların nasıl yorumlandığı
Geçerlik ve güvenirlik bilgileri
Kullanım izni gerekiyorsa izin süreci
Araştırmacı tarafından hazırlanan bir form kullanıldıysa formun hangi kaynaklara dayanarak geliştirildiği, uzman görüşü alınıp alınmadığı ve pilot uygulama yapılıp yapılmadığı açıklanabilir. Veri toplama aracının başka bir araştırmada güvenilir bulunması, mevcut çalışmada güvenirliğin hiçbir şekilde değerlendirilmesine gerek olmadığı anlamına gelmez. Uygulanacak değerlendirme araştırmanın amacı ve aracın özelliklerine göre belirlenmelidir.
Veri toplama süreci nasıl açıklanır?
Bu bölümde verilerin kim tarafından, nerede, hangi sırayla ve hangi koşullarda toplandığı anlatılmalıdır.
Şu bilgilere yer verilebilir:
Katılımcılara nasıl ulaşıldığı
Araştırma hakkında hangi bilgilerin verildiği
Onamın nasıl alındığı
Veri toplama araçlarının hangi sırayla uygulandığı
Uygulamanın ne kadar sürdüğü
Verilerin yüz yüze mi yoksa çevrim içi mi toplandığı
Deneysel araştırmalarda müdahalenin nasıl uygulandığı
Kontrol grubuna hangi işlemlerin yapıldığı
Veri güvenliği ve gizliliğin nasıl sağlandığı
Araştırmayı başka bir kişinin anlayabileceği ölçüde ayrıntı verilmelidir. Ancak yöntemle ilgisi bulunmayan günlük ayrıntılarla bölüm gereksiz yere uzatılmamalıdır.
Araştırmanın değişkenleri nasıl açıklanır?
Nicel araştırmalarda bağımlı, bağımsız, kontrol ve karıştırıcı değişkenler araştırma modeline uygun biçimde tanımlanabilir.
Bir eğitim programının bilgi düzeyi üzerindeki etkisinin incelendiği araştırmada:
Uygulanan eğitim bağımsız değişken,
Bilgi düzeyi bağımlı değişken,
Sonuçları etkileyebilecek yaş veya eğitim durumu gibi özellikler ise kontrol edilmesi gereken değişkenler olabilir.
Değişkenlerin yalnızca isimleri değil, araştırmada nasıl ölçüldükleri de açıklanmalıdır. Gerektiğinde değişkenlerin operasyonel tanımlarına yer verilmelidir.
Geçerlik ve güvenirlik nasıl açıklanır?
Nicel araştırmalarda kullanılan ölçümlerin geçerlik ve güvenirliğine ilişkin bilgiler verilmelidir. Kullanılacak değerlendirmeler veri toplama aracına ve araştırmanın yapısına göre değişebilir. Bu kapsamda şu bilgiler açıklanabilir:
Ölçeğin önceki geçerlik ve güvenirlik çalışmaları
Mevcut örneklemde hesaplanan güvenirlik katsayıları
Uzman görüşü ve kapsam geçerliği
Pilot uygulama
Faktör yapısına ilişkin değerlendirmeler
Nitel araştırmalarda ise inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve doğrulanabilirlik için alınan önlemler açıklanabilir. Uzun süreli etkileşim, katılımcı doğrulaması, araştırmacılar arası değerlendirme ve veri kaynaklarının çeşitlendirilmesi gibi uygulamalar varsa nasıl gerçekleştirildiği belirtilmelidir. Her araştırmada aynı geçerlik ve güvenirlik işlemlerinin yapılması gerekmez. Kullanılan yaklaşım, veri toplama aracı ve araştırmanın amacı dikkate alınmalıdır.
Verilerin analizi bölümüne ne yazılır?
Bu başlık altında verilerin analize nasıl hazırlandığı ve hangi analiz yöntemlerinin kullanıldığı açıklanır.
Nicel araştırmalarda şu bilgilere yer verilebilir:
Kullanılan istatistik programı ve sürümü
Verilerin kontrol ve temizleme süreci
Eksik verilerin nasıl ele alındığı
Tanımlayıcı istatistikler
Analiz varsayımlarının nasıl değerlendirildiği
Araştırma soruları için kullanılan testler
Anlamlılık düzeyi
Gerekliyse etki büyüklüğü ve güven aralıkları
İstatistiksel testlerin yalnızca isimlerini sıralamak yeterli değildir. Hangi testin hangi araştırma sorusu veya hipotez için kullanıldığı anlaşılmalıdır. Nitel araştırmalarda ise analiz yaklaşımı, kodlama süreci, tema veya kategorilerin nasıl oluşturulduğu, analizi kimlerin gerçekleştirdiği ve bir yazılım kullanıldıysa yazılımın adı açıklanabilir. Karma yöntem araştırmalarında nicel ve nitel verilerin ayrı ayrı nasıl analiz edildiği ve bu sonuçların araştırmanın hangi aşamasında birleştirildiği belirtilmelidir.
Etik kurul ve izin bilgileri nasıl yazılır?
İnsan katılımcılarla, kişisel verilerle veya etik izin gerektiren diğer materyallerle yürütülen araştırmalarda etik kurul bilgileri açıkça belirtilmelidir. Kılavuzun istediği biçime göre şu bilgiler verilebilir:
Etik kurulun tam adı
Karar tarihi
Karar veya başvuru numarası
Kurum izinleri
Katılımcılardan alınan bilgilendirilmiş onam
Gizlilik ve veri güvenliği önlemleri
Gerekliyse ölçek veya materyal kullanım izinleri
Etik kurul onayı, veri toplama tamamlandıktan sonra alınan biçimsel bir belge olarak düşünülmemelidir. Etik değerlendirme ve gerekli izinler veri toplamaya başlanmadan önce tamamlanmalıdır.
Tez önerisinde yöntem bölümü nasıl yazılır?
Tez önerisinde araştırma henüz gerçekleştirilmediği için yöntem bölümü planlanan süreci açıklar. Bu nedenle “uygulanacaktır”, “toplanacaktır” ve “analiz edilecektir” gibi gelecek zaman ifadeleri kullanılabilir. Tamamlanmış bir tezde ise gerçekten yürütülen işlemler anlatılmalıdır. “Uygulandı”, “toplandı” ve “analiz edildi” gibi geçmiş zaman ifadeleri tercih edilebilir. Tez önerisindeki yöntem ile uygulama sonrasındaki yöntem bölümü tamamen aynı kalmak zorunda değildir. Araştırma sürecinde izin verilen ve bilimsel olarak gerekçelendirilen değişiklikler yapıldıysa tamamlanmış tezde fiilen uygulanan süreç yazılmalıdır.
Örnek yöntem bölümü nasıl planlanır?
Hipertansiyon hastalarına verilen bir eğitimin yaşam kalitesi üzerindeki etkisini inceleyen varsayımsal bir araştırmanın yöntem bölümü şu başlıklarla planlanabilir:
Araştırmanın yöntemi ve deseni
Araştırmanın nicel bir çalışma olduğu ve kullanılan deneysel veya yarı deneysel desen açıklanır.
Araştırmanın yeri ve zamanı
Çalışmanın yürütüldüğü kurumun özellikleri ile veri toplama tarihleri belirtilir.
Araştırmanın evreni ve örneklemi
Araştırmanın evreni, örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği ve katılımcıların hangi yöntemle seçildiği açıklanır.
Dâhil edilme ve dışlanma ölçütleri
Katılımcıların araştırmaya alınma şartları ve araştırmadan çıkarılma nedenleri belirtilir.
Veri toplama araçları
Katılımcı bilgi formu, yaşam kalitesi ölçeği ve kullanılan diğer ölçme araçları tanıtılır.
Eğitim uygulaması
Eğitimin içeriği, süresi, uygulama sıklığı ve kim tarafından verildiği açıklanır.
Veri toplama süreci
Ön test ve son test ölçümlerinin ne zaman ve nasıl yapıldığı belirtilir.
Verilerin analizi
Araştırma soruları ve hipotezler için kullanılan istatistiksel analizler açıklanır.
Araştırmanın etik yönü
Etik kurul, kurum izni ve katılımcı onamına ilişkin bilgiler verilir. Bu yapı yalnızca örnektir. Başlıklar ve ayrıntı düzeyi araştırmanın alanına ve enstitünün yazım kılavuzuna göre düzenlenmelidir.
Yöntem bölümünde kaynak kullanılır mı?
Yöntem bölümünde kaynak kullanılabilir ve bazı bilgiler için kaynak gösterilmesi gerekir.
Özellikle şu konularda kaynak verilmesi uygun olabilir:
Kullanılan araştırma deseninin dayandığı yöntem kaynağı
Ölçek veya veri toplama aracının geliştirme çalışması
Türkçe uyarlama çalışması
Geçerlik ve güvenirlik yöntemleri
Özel bir analiz tekniği
Kullanılan raporlama kılavuzu
Bununla birlikte araştırmanın nerede ve ne zaman yapıldığı gibi araştırmacının kendi uygulamasına ait bilgiler için kaynak gösterilmez.
Yöntem bölümü kaç sayfa olmalıdır?
Yöntem bölümü için bütün tezlerde geçerli sabit bir sayfa sayısı yoktur. Uzunluk; araştırmanın desenine, kullanılan araçlara, uygulamanın ayrıntılarına ve enstitünün kurallarına göre değişir. Önemli olan sayfa sayısını artırmak değil, araştırmanın nasıl yapıldığını anlamak ve değerlendirmek için gerekli bilgileri eksiksiz vermektir.
Yöntem bölümünde yapılan hatalar
Yöntem bölümünde sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
Araştırma yöntemi ile desenini birbirine karıştırmak
Yalnızca desenin adını yazıp neden seçildiğini açıklamamak
Örnekleme yöntemini belirtmemek
Örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiğini açıklamamak
Veri toplama araçlarının puanlama bilgilerini eksik vermek
Ölçeklerin geçerlik ve güvenirlik bilgilerini karıştırmak
Veri toplama sürecini birkaç genel cümleyle geçiştirmek
Kullanılan analizleri araştırma sorularıyla ilişkilendirmemek
Yapılmayan analizleri yapılmış gibi yazmak
Program adını verip uygulanan analizleri belirtmemek
Etik kurul, kurum izni veya katılımcı onamını eksik açıklamak
Tez önerisindeki planı, uygulamada değişmiş olsa bile aynen bırakmak
Yöntem bölümünde araştırmanın bulgularına yer vermek
Yöntem bölümü için son kontrol listesi
Yöntem bölümünü tamamladıktan sonra şu noktaları kontrol edin:
Araştırma yöntemi ve deseni açıkça yazıldı mı?
Yöntem tercihi araştırma amacıyla uyumlu mu?
Araştırmanın yeri ve zamanı belirtildi mi?
Evren, örneklem veya çalışma grubu tanımlandı mı?
Katılımcıların nasıl seçildiği açıklandı mı?
Veri toplama araçlarının gerekli özellikleri verildi mi?
Veri toplama süreci anlaşılır biçimde anlatıldı mı?
Değişkenler veya uygulanan müdahale tanımlandı mı?
Analizler araştırma sorularıyla ilişkilendirildi mi?
Etik kurul ve izin bilgileri eksiksiz mi?
Metin gerçekten uygulanan araştırma sürecini yansıtıyor mu?
Başlık yapısı enstitünün tez yazım kılavuzuna uygun mu?
Sonuç
Tezin yöntem bölümü, araştırmanın bilimsel planının ve uygulama sürecinin açıklandığı bölümdür. Yöntem, örneklem, veri toplama araçları ve analizler birbirinden bağımsız tercihler değildir; araştırmanın amacı ve sorularıyla birlikte planlanmalıdır.
Araştırmanız için nicel, nitel veya karma yöntemin seçilmesi; uygun model ve desenin belirlenmesi ya da yöntem bölümünün araştırma sorularıyla uyumunun değerlendirilmesi konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız akademik danışmanlık hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Verileriniz toplandıysa ve uygulanacak testlerin belirlenmesi, analizlerin gerçekleştirilmesi veya sonuçların açıklanması gerekiyorsa istatistiksel analiz danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
