Gözlem yöntemi nedir? Türleri, örnekleri ve uygulama adımları

30 Eyl 2024

10 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 14 Eyl

İstatistik Dersleri: Ders 24

Araştırmacılar insanların düşüncelerini, tutumlarını ve deneyimlerini öğrenmek için anketlerden ve görüşmelerden yararlanabilir. Ancak insanların ne söyledikleri ile gerçekte nasıl davrandıkları her zaman örtüşmeyebilir. Gözlem yöntemi, davranışları ve olayları meydana geldikleri ortam içinde inceleme imkânı sağlaması nedeniyle sosyal bilimlerden eğitime, sağlıktan iletişime kadar pek çok alanda kullanılan önemli bir veri toplama yöntemidir.

Bu yazıda gözlem yöntemi nedir, hangi gözlem türleri bulunmaktadır, gözlem formu nasıl hazırlanır ve elde edilen veriler nasıl analiz edilir sorularını örneklerle açıklayacağız. Veri toplama sürecinin genel yapısını önce incelemek isterseniz Veri toplama ve temel özellikleri: Başarılı bir araştırma için ipuçları başlıklı yazımızdan yararlanabilirsiniz.

Gözlem yöntemi nedir?

Gözlem yöntemi; araştırma kapsamındaki davranışların, olayların, nesnelerin veya süreçlerin belirli bir amaç doğrultusunda izlenmesi, kaydedilmesi ve incelenmesidir. Günlük hayatta çevremizi izlememizden farklı olarak bilimsel gözlem, önceden belirlenmiş bir araştırma sorusuna dayanır ve mümkün olduğunca sistematik biçimde yürütülür. Araştırmacı neyi, kimi, nerede, ne zaman ve hangi ölçütlere göre gözlemleyeceğini araştırma başlamadan önce açıklığa kavuşturur.

Gözlem yalnızca nitel araştırmalarda kullanılan bir yöntem değildir. Yapılandırılmamış alan notları ve ayrıntılı betimlemeler nitel veri üretirken, belirli bir davranışın kaç kez gerçekleştiğinin sayılması veya süresinin ölçülmesi nicel veri üretebilir. Bu nedenle gözlem yöntemi nitel, nicel veya karma yöntemli araştırmalarda araştırmanın amacına göre kullanılabilir.

Örneğin sınıf içi etkileşimi inceleyen bir araştırmacı, öğretmenin öğrencilere yönelttiği soru sayısını kaydederek nicel veri toplayabilir. Aynı araştırmacı, öğrencilerin derse katılım biçimlerini ve sınıfın iletişim ortamını ayrıntılı alan notlarıyla betimleyerek nitel veri de elde edebilir. Kullanılan yöntemi belirleyen unsur yalnızca gözlem yapılması değil, gözlenen davranışların nasıl tanımlandığı, kaydedildiği ve analiz edildiğidir.

Gözlem yönteminin temel özellikleri nelerdir?

Gözlem sürecinde bir gözlemci, gözlenen kişi veya olay ve önceden belirlenmiş bir araştırma amacı bulunur. Bununla birlikte, bilimsel bir gözlemi oluşturan temel unsur yalnızca araştırmacının ortamda bulunması değildir. Gözlem birimi, davranış kategorileri, kayıt yöntemi, gözlem süresi ve analiz yaklaşımı birlikte planlanmalıdır.

Gözlemci ve gözlenen: Gözlemci verileri kaydeden araştırmacı veya eğitimli değerlendiricidir. Gözlenen ise kişi, grup, olay, davranış, ortam veya süreç olabilir. Araştırmanın gözlem birimi ile analiz biriminin aynı olup olmadığı da açıkça belirtilmelidir. Bu ayrım hakkında ayrıntılı bilgi için İstatistikte birim ve gözlem birimi nedir? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.

Belirli bir amaca dayanma: Araştırmacı her şeyi aynı anda gözlemlemeye çalışmaz. Araştırma sorusuyla ilişkili davranışları, olayları ve bağlamsal özellikleri belirler. Örneğin “Öğrenciler derse katılıyor mu?” gibi geniş bir soru yerine söz alma, soru sorma, grup çalışmasına katılma ve görev dışı davranışta bulunma gibi gözlenebilir göstergeler tanımlanabilir.

Planlı kayıt: Gözlem sırasında elde edilen bilgiler gözlem formuna, kontrol listesine, derecelendirme ölçeğine veya alan notlarına kaydedilebilir. Kamera ve ses kayıtları daha sonra yeniden inceleme olanağı sunabilir; ancak bu araçların kullanılması araştırmacının etik kurul kararlarına ve katılımcılardan alınan izne uygun olmalıdır.

Sistematik değerlendirme: Toplanan kayıtlar araştırmanın yaklaşımına göre sayısal veya tematik olarak analiz edilir. Yapılandırılmış gözlemde sıklık, süre ve oran gibi ölçüler hesaplanabilirken, yapılandırılmamış gözlemde alan notları kodlanarak örüntüler ve temalar belirlenebilir.

Gözlem türleri nelerdir?

Gözlem türleri tek bir sınıflandırmaya bağlı değildir. Gözlemler süresine, gerçekleştirildiği ortama, araştırmacının katılımına, katılımcıların gözlemden haberdar olmasına, kullanılan kayıt aracına ve yapılandırma düzeyine göre sınıflandırılabilir. Bir araştırmada bu özelliklerin birkaçı aynı anda bulunabilir; örneğin doğal ortamda yapılan bir gözlem hem katılımsız hem de yapılandırılmış olabilir.

Süresine ve kayıt zamanına göre gözlem türleri

Sürekli gözlemde araştırmacı, belirlenen zaman dilimi boyunca ortaya çıkan davranışları kesintisiz biçimde izler ve kaydeder. Bir terapi oturumundaki bütün konuşma sıralarının veya bir ders boyunca gerçekleşen öğretmen-öğrenci etkileşimlerinin kaydedilmesi sürekli gözleme örnek verilebilir. Bu yöntem ayrıntılı veri sağlasa da uzun kayıtların çözümlenmesi zaman alabilir.

Zaman örneklemeli gözlemde davranışlar önceden belirlenen zamanlarda veya zaman aralıklarında kaydedilir. Örneğin araştırmacı, bir ders boyunca her beş dakikanın sonunda öğrencilerin görevle ilgilenip ilgilenmediğini işaretleyebilir. Gözlem aralıklarının araştırma sorusuna ve incelenen davranışın ortaya çıkma sıklığına uygun seçilmesi gerekir.

Olay örneklemeli gözlemde zaman aralıklarından çok belirli bir davranışın her gerçekleşmesi dikkate alınır. Sınıfta akran yardımlaşmasının, iş yerinde güvenlik ihlalinin veya bir sağlık kurumunda belirli bir iletişim hatasının her ortaya çıkışının kaydedilmesi bu yaklaşıma örnektir.

Yapıldığı ortama göre gözlem türleri

Doğal ortamda gözlem, davranışın normal olarak meydana geldiği sınıf, iş yeri, hastane, ev veya kamusal alan gibi ortamlarda yürütülür. Davranış kendi bağlamı içinde incelendiği için araştırmacı çevresel koşulları da değerlendirebilir. Bununla birlikte doğal ortamda araştırmacının kontrol edemediği çok sayıda değişken bulunabilir.

Kontrollü veya laboratuvar ortamında gözlem, araştırmacının koşulları belirli ölçüde düzenlediği bir ortamda gerçekleştirilir. Bütün katılımcılara benzer görevler verilmesi veya aynı uyaranların sunulması karşılaştırılabilirliği artırabilir. Buna karşılık ortamın yapay olması, katılımcıların günlük hayattakinden farklı davranmasına neden olabilir.

Araştırmacının katılımına göre gözlem türleri

Katılımlı gözlemde araştırmacı, gözlemlediği grubun faaliyetlerine belirli bir düzeyde katılır. Özellikle kültürlerin, toplulukların, kurumların ve grup içi ilişkilerin derinlemesine incelendiği nitel araştırmalarda bu yöntemden yararlanılır. Araştırmacının gruba yaklaşması içeriden bilgi edinmesini kolaylaştırabilir; ancak araştırmacının rolü ile gözlemci rolü arasındaki sınırların açık biçimde yönetilmesi gerekir.

Katılımsız gözlemde araştırmacı incelenen faaliyetlere doğrudan katılmaz ve süreci dışarıdan izler. Örneğin sınıfın arka bölümünde oturarak öğretmen-öğrenci etkileşimlerini kaydeden bir araştırmacı katılımsız gözlem yapmaktadır. Araştırmacı etkinliğe katılmasa bile ortamda bulunmasının davranışları etkileyebileceği unutulmamalıdır.

Katılımcıların bilgisine göre gözlem türleri

Açık gözlemde katılımcılar gözlemlendiklerini ve araştırmanın genel amacını bilir. Bilgilendirilmiş onam alınabilmesi ve araştırma etiğinin korunabilmesi açısından çoğu akademik çalışmada tercih edilen yaklaşım budur. Bununla birlikte katılımcılar gözlemlendiklerini bildiklerinde davranışlarını değiştirebilir.

Gizli gözlemde kişiler gözlemlendiklerinden haberdar değildir. Bu yaklaşım ciddi mahremiyet, bilgilendirilmiş onam ve araştırma etiği sorunları doğurabileceğinden yalnızca yöntemin ilginç görünmesi nedeniyle tercih edilmemelidir. Gizli gözlem düşünülüyorsa uygulamadan önce ilgili etik kurulun değerlendirmesi ve araştırmanın gerçekleştirildiği kurumun kuralları mutlaka dikkate alınmalıdır.

Kullanılan araca göre gözlem türleri

Gözlem, araştırmacının olayları meydana geldikleri sırada izlemesiyle doğrudan gerçekleştirilebilir veya kamera, ses kayıt cihazı, ekran kaydı, hareket sensörü ve benzeri araçlarla desteklenebilir. Teknolojik araçlar davranışların yeniden incelenmesini ve birden fazla gözlemci tarafından kodlanmasını kolaylaştırabilir. Ancak kayıt cihazı kullanılması, gözlemin kendiliğinden nesnel hâle geldiği anlamına gelmez; davranış kategorilerinin tanımı ve kodlama kuralları yine açık olmalıdır.

Araçla yapılan kayıtlarda veri güvenliği de planlanmalıdır. Kayıtların nerede saklanacağı, kimlerin kayıtlara erişebileceği, kişisel verilerin nasıl korunacağı ve kayıtların ne zaman silineceği araştırma başlamadan önce belirlenmelidir.

Yapılandırma düzeyine göre gözlem türleri

Yapılandırılmamış gözlemde araştırmacı, önceden hazırlanmış ayrıntılı davranış kategorilerine bağlı kalmadan ortamı ve olayları geniş biçimde kaydeder. Bu yaklaşım, hakkında sınırlı bilgi bulunan bir konuyu keşfetmek veya yeni araştırma soruları geliştirmek için yararlı olabilir. Bununla birlikte verilerin kapsamı genişleyebileceği için kayıt ve analiz süreci dikkatli yönetilmelidir.

Yarı yapılandırılmış gözlemde araştırmacının odaklanacağı temel konular önceden belirlenir, ancak beklenmedik olayları ve yeni gözlemleri kaydetmeye de imkân tanınır. Araştırmacı hem hazırlanmış başlıklardan yararlanır hem de gözlem sırasında ortaya çıkan önemli ayrıntıları alan notlarına ekler.

Yapılandırılmış veya sistematik gözlemde davranışlar, kategoriler ve kayıt kuralları gözlem başlamadan önce ayrıntılı biçimde tanımlanır. Araştırmacı bir gözlem formu, kontrol listesi veya kodlama çizelgesi kullanarak her davranışın sıklığını, süresini ya da gerçekleşip gerçekleşmediğini kaydedebilir. Birden fazla gözlemcinin aynı ölçütleri kullanacağı araştırmalarda ayrıntılı bir kodlama kılavuzu hazırlanması özellikle önemlidir.

Gözlem formu nasıl hazırlanır?

İyi bir gözlem formu araştırma sorusunu doğrudan gözlenebilir davranışlara dönüştürmelidir. “Öğrenci derse ilgiliydi” gibi gözlemcinin yorumuna açık ifadeler yerine “öğrenci söz alarak konu hakkında soru sordu” veya “verilen grup görevine katkıda bulundu” gibi daha somut göstergeler kullanılabilir. Her davranışın ne anlama geldiği ve hangi durumda işaretleneceği kodlama yönergesinde açıklanmalıdır.

Örneğin sınıf içi katılımı inceleyen basit bir gözlem formu şu alanlardan oluşabilir:

Gözlenecek davranış	Kayıt biçimi	Açıklama
Söz alarak soru sorma	Sıklık	Ders boyunca kaç kez gerçekleştiği
Öğretmenin sorusuna cevap verme	Sıklık	Gönüllü veya yönlendirilmiş cevap
Grup çalışmasına katılma	Süre	Görevle geçirilen yaklaşık süre
Görev dışı davranış	Sıklık ve süre	Ders etkinliğiyle ilgisiz davranış
Önemli bağlamsal olaylar	Kısa alan notu	Dersin akışını etkileyen olaylar

Form mümkünse asıl uygulamadan önce benzer özellikte küçük bir ortamda denenmelidir. Pilot gözlem sayesinde birbirine karışan kategoriler, uygulamada görülmeyen davranışlar, eksik açıklamalar ve kayıt için yetersiz kalan alanlar belirlenebilir. Gözlem formunun son biçimi pilot uygulamadan elde edilen deneyime göre düzenlenmelidir.

Gözlem yöntemi nasıl uygulanır?

Gözlem süreci araştırma sorusunun belirlenmesiyle başlar. Araştırmacı önce hangi olguyu açıklamak istediğini, gözlem biriminin ne olduğunu ve gözlemin neden anket ya da görüşme gibi başka bir yöntem yerine veya bu yöntemlerle birlikte kullanılacağını gerekçelendirmelidir.

Daha sonra gözlem ortamı, katılımcılar, gözlem tarihleri ve gözlem süreleri belirlenir. Nadir gerçekleşen bir davranış inceleniyorsa kısa süreli birkaç gözlem yeterli olmayabilir. Gözlem zamanlarının yalnızca araştırmacının uygunluğuna göre değil, incelenen davranışın ortaya çıkabileceği zamanları temsil edecek biçimde seçilmesi gerekir.

Üçüncü aşamada gözlem formu ve kodlama kılavuzu hazırlanır. Birden fazla gözlemci kullanılacaksa bütün gözlemciler aynı örnek kayıtlar üzerinde eğitimden geçirilmelidir. Deneme kodlamalarının ardından anlaşmazlık yaşanan kategoriler yeniden tanımlanmalı ve gerçek veri toplama başlamadan önce gözlemciler arasında yeterli uyum sağlanmalıdır.

Son aşamada veriler planlanan biçimde kaydedilir, kontrol edilir ve analize hazırlanır. Araştırmacı uygulama sırasında ortaya çıkan mekânsal değişiklikleri, kesintileri, katılımcıların gözlemciye verdiği tepkileri ve araştırmanın yorumlanmasını etkileyebilecek diğer bağlamsal olayları da not etmelidir.

Gözlem verileri nasıl analiz edilir?

Yapılandırılmış gözlem sonucunda elde edilen veriler; davranışın görülme sıklığı, toplam süresi, belirli bir zaman dilimindeki oranı veya kategorilere göre dağılımı üzerinden analiz edilebilir. Araştırma sorusuna bağlı olarak gruplar, zamanlar veya ortamlar arasında karşılaştırma yapılabilir. Kullanılacak istatistiksel yöntem veri yapısına ve araştırma desenine göre değişeceğinden, karar vermeden önce İstatistiksel test seçme aracımızı inceleyebilirsiniz.

Yapılandırılmamış ve yarı yapılandırılmış gözlemlerde ise alan notları düzenlenebilir, anlamlı bölümlere ayrılabilir ve kodlanabilir. Benzer kodların bir araya getirilmesiyle kategoriler ve temalar oluşturulur. Gözlem verilerinin görüşme, belge veya anket verileriyle karşılaştırılması, araştırılan olgunun farklı yönlerden değerlendirilmesini sağlayabilir.

Gözlemciler arası uyum neden önemlidir?

Aynı davranışları iki veya daha fazla gözlemci kodladığında, gözlemcilerin benzer kararlar verip vermediği değerlendirilmelidir. Yalnızca yüzde uyumun yüksek olması her zaman yeterli değildir; özellikle kategorik verilerde tesadüfen oluşabilecek uyum da dikkate alınabilir. İki değerlendirici arasındaki kategorik uyum için Cohen Kappa, üç veya daha fazla değerlendirici için ise araştırma tasarımına uygun olduğunda Fleiss Kappa kullanılabilir.

Kullanılacak uyum ölçüsü değerlendirici sayısına, verinin nominal veya sıralı olmasına ve her birimin aynı kişiler tarafından değerlendirilip değerlendirilmediğine göre seçilmelidir. Bu nedenle her gözlem çalışmasında otomatik olarak aynı Kappa katsayısının kullanılması doğru değildir. Bulgular raporlanırken kullanılan katsayı, değerlendirici sayısı, değerlendirilen birim sayısı ve elde edilen uyum değeri birlikte belirtilmelidir.

Gözlem yönteminin güçlü yanları nelerdir?

Gözlem yöntemi, araştırmacının davranışı olayın meydana geldiği ortamda incelemesine olanak verir. Katılımcıların geçmişteki davranışlarını hatırlamasına veya kendi davranışlarını doğru biçimde ifade etmesine bağımlılığı azaltabilir. Sözel olarak açıklanması güç olan etkileşimlerin, rutinlerin, mekân kullanımının ve grup içi ilişkilerin incelenmesinde özellikle yararlıdır.

Bu yöntem aynı zamanda bağlamsal bilgi sağlar. Araştırmacı yalnızca bir davranışın gerçekleşip gerçekleşmediğini değil, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını, öncesinde ve sonrasında ne olduğunu ve diğer kişilerin nasıl tepki verdiğini de inceleyebilir. Anket veya görüşme verileriyle birlikte kullanıldığında kişilerin söyledikleri ile gözlenen uygulamalar arasındaki benzerliklerin ve farklılıkların değerlendirilmesine katkı sunabilir.

Bununla birlikte doğrudan gözlem yapılması elde edilen verilerin kendiliğinden doğru, geçerli veya tarafsız olacağı anlamına gelmez. Gözlemcinin beklentileri, katılımcıların gözlendiklerini bilmeleri, uygun olmayan davranış kategorileri ve yetersiz gözlem süresi sonuçları etkileyebilir.

Gözlem yönteminin sınırlılıkları nelerdir?

Gözlem çalışmaları özellikle uzun süreli saha araştırmalarında zaman ve emek gerektirebilir. Video veya ses kayıtlarının çözümlenmesi, davranışların kodlanması ve birden fazla gözlemcinin eğitilmesi araştırmanın maliyetini artırabilir. Ayrıca yalnızca belirli zamanlarda yapılan gözlemler, davranışların bütün çeşitliliğini temsil etmeyebilir.

Gözlemci yanlılığı yöntemin önemli sınırlılıklarından biridir. Araştırmacı kendi beklentilerine uyan davranışları daha kolay fark edebilir veya belirsiz bir davranışı belirli bir kategoriye yönlendirebilir. Ayrıntılı kodlama kılavuzu, gözlemci eğitimi, pilot uygulama ve gözlemciler arası uyum değerlendirmesi bu riski azaltmaya yardımcı olur.

Katılımcıların gözlendiklerini bildikleri için davranışlarını değiştirmeleri de mümkündür. Gözlem süresinin yeterince uzun tutulması kişilerin ortama alışmasına katkı sağlayabilir; ancak bu etkinin tamamen ortadan kalkacağı varsayılmamalıdır. Araştırmacı gözlemci etkisini yöntem bölümünde açıklamalı ve sonuçları bu sınırlılık çerçevesinde yorumlamalıdır.

Son olarak gözlem, davranışın arkasındaki düşünceyi veya gerekçeyi her zaman tek başına açıklayamaz. Bir öğrencinin derse katılmaması gözlenebilir, ancak bunun nedeni yalnızca gözlemle kesin olarak belirlenemeyebilir. Bu tür durumlarda gözlem verilerinin görüşme, anket veya doküman incelemesiyle desteklenmesi daha kapsamlı bir değerlendirme sağlar.

Gözlem araştırmalarında etik açıdan nelere dikkat edilmelidir?

Araştırmacı, katılımcıların mahremiyetini ve kişisel verilerini korumalıdır. Gözlemin nerede yapılacağı, hangi bilgilerin kaydedileceği, görüntü veya ses kaydı alınıp alınmayacağı ve verilerin kimlerle paylaşılacağı etik değerlendirmede açıkça belirtilmelidir. Çocuklar, hastalar veya özel olarak korunması gereken gruplarla yürütülen araştırmalarda ek izin ve güvenlik önlemleri gerekebilir.

Kamusal bir alanda bulunmak, oradaki her davranışın herhangi bir izin alınmadan araştırma amacıyla kaydedilebileceği anlamına gelmez. Ortamın mahremiyet beklentisi, kişilerin tanınabilirliği, konunun hassasiyeti ve kayıtların kullanım biçimi birlikte değerlendirilmelidir. Araştırmacı kendi kurumunun etik kurul koşullarına ve yürürlükteki kişisel veri koruma kurallarına göre hareket etmelidir.

Tezin yöntem bölümünde gözlem nasıl yazılır?

Yöntem bölümünde yalnızca “veriler gözlem yoluyla toplanmıştır” demek yeterli değildir. Gözlemin türü, gerçekleştirildiği ortam, gözlem tarihleri ve süreleri, gözlemci sayısı, gözlem formunun nasıl geliştirildiği, verilerin nasıl kaydedildiği ve analiz edildiği açıklanmalıdır. Katılımcılardan veya ilgili kurumlardan alınan izinlere ve gözlemciler arası uyumun nasıl değerlendirildiğine de yer verilmelidir.

Aşağıdaki metin araştırmaya göre uyarlanabilir:

Araştırma verileri, yapılandırılmış ve katılımsız gözlem yöntemiyle toplanmıştır. Gözlemler sekiz hafta boyunca, haftada iki ders saati olmak üzere sınıf ortamında gerçekleştirilmiştir. Araştırma soruları doğrultusunda hazırlanan gözlem formunda öğrencilerin soru sorma, sorulara cevap verme, grup çalışmalarına katılma ve görev dışı davranış gösterme sıklıkları kaydedilmiştir. Form asıl uygulamadan önce pilot bir sınıfta denenmiş ve gözlem kategorileri pilot uygulama sonucunda yeniden düzenlenmiştir. Kayıtların bir bölümü iki bağımsız gözlemci tarafından kodlanmış ve gözlemciler arası uyum uygun bir uyum katsayısıyla değerlendirilmiştir.

Bu örnek doğrudan her araştırmaya uygulanmamalıdır. Metindeki gözlem türü, süre, davranış kategorileri, değerlendirici sayısı ve analiz yöntemi gerçekleştirilen araştırmayı doğru biçimde yansıtmalıdır.

Gözlem yöntemi hakkında sık sorulan sorular

Gözlem yöntemi nitel mi, nicel mi?

Gözlem yöntemi hem nitel hem de nicel araştırmalarda kullanılabilir. Davranışların sıklığı, süresi veya oranı sayısal olarak kaydediliyorsa nicel; ortam, etkileşim ve deneyimler ayrıntılı alan notlarıyla inceleniyorsa nitel veri elde edilir. Bazı araştırmalar iki yaklaşımı birlikte kullanabilir.

Gözlem ile görüşme arasındaki fark nedir?

Görüşmede katılımcıların açıklamaları ve deneyimleri, gözlemde ise davranışlar ve olaylar temel veri kaynağıdır. Görüşme kişilerin ne düşündüğünü ve davranışlarına hangi anlamı yüklediğini anlamaya yardımcı olurken gözlem, belirli davranışların hangi bağlamda ve nasıl gerçekleştiğini gösterir. Araştırmanın amacı gerektiriyorsa iki yöntem birlikte kullanılabilir.

Katılımlı ve katılımsız gözlem arasındaki fark nedir?

Katılımlı gözlemde araştırmacı, incelediği grubun etkinliklerine belirli ölçüde dâhil olur. Katılımsız gözlemde ise etkinliklere katılmadan süreci dışarıdan izler. Hangi yaklaşımın uygun olduğu araştırma sorusuna, incelenen ortama ve araştırmacının sahadaki rolüne bağlıdır.

Gözlem formu kullanmak zorunlu mudur?

Her gözlem çalışmasında standart bir kontrol listesi kullanılması zorunlu değildir. Yapılandırılmış gözlemlerde gözlem formu ve kodlama kılavuzu büyük önem taşırken etnografik veya keşfedici araştırmalarda ayrıntılı alan notları kullanılabilir. Buna rağmen her iki yaklaşımda da neyin, neden ve nasıl kaydedildiği açıklanmalıdır.

Kaç gözlem yapılmalıdır?

Bütün araştırmalar için geçerli tek bir gözlem sayısı yoktur. Gerekli sayı davranışın görülme sıklığına, araştırmanın amacına, gözlem süresine, incelenen ortamların çeşitliliğine ve kullanılan analiz yaklaşımına bağlıdır. Araştırmacı seçtiği gözlem sayısının ve zamanlarının araştırma sorusunu karşılamak için neden yeterli olduğunu gerekçelendirmelidir.

Sonuç

Gözlem yöntemi, davranışları ve olayları meydana geldikleri bağlam içinde incelemeyi sağlayan güçlü bir veri toplama yaklaşımıdır. Katılımlı veya katılımsız, doğal veya kontrollü, yapılandırılmış veya yapılandırılmamış biçimde uygulanabilir. Uygun gözlem türünün seçilmesi araştırma sorusuna, incelenen davranışa, saha koşullarına ve etik gerekliliklere bağlıdır.

Başarılı bir gözlem çalışması yalnızca araştırmacının ortamı izlemesinden ibaret değildir. Gözlem birimlerinin tanımlanması, kayıt formunun hazırlanması, pilot uygulamanın yapılması, gözlemcilerin eğitilmesi, etik izinlerin alınması ve verilerin uygun yöntemlerle analiz edilmesi gerekir. Araştırmanız için gözlem formu hazırlama, yöntem bölümünü yapılandırma veya elde ettiğiniz verilerin analizini planlama konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız akademik danışmanlık hizmetimizi inceleyebilir ya da talep formu üzerinden araştırmanız hakkında bilgi iletebilirsiniz.

Kaynaklar

Mays, N. ve Pope, C. (1995). Qualitative research: Observational methods in health care settings. BMJ, 311(6998), 182–184. https://doi.org/10.1136/bmj.311.6998.182

Kawulich, B. B. (2005). Participant observation as a data collection method. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, 6(2). https://doi.org/10.17169/fqs-6.2.466