Literatür taraması nedir ve nasıl yapılır?

Literatür taraması, bir araştırma konusu hakkında yayımlanmış çalışmaları bulup art arda sıralamak değildir. Asıl amaç; konu hakkında nelerin bilindiğini, araştırmaların hangi noktalarda benzer veya farklı sonuçlara ulaştığını, hangi yöntemlerin kullanıldığını ve hâlâ cevaplanması gereken hangi soruların bulunduğunu ortaya koymaktır. İyi planlanmış bir literatür taraması araştırmanın temelini güçlendirir. Araştırma probleminin sınırlandırılmasına, uygun kavramların ve değişkenlerin belirlenmesine, araştırma sorularının geliştirilmesine ve çalışmanın özgün yönünün açıklanmasına yardımcı olur. Aşağıdaki videoda doküman incelemesi ve literatür taraması yöntemine ilişkin temel bilgileri bulabilirsiniz.

https://youtu.be/8qQWufTk2oU

Literatür taraması nedir?

Literatür taraması; belirli bir konu, problem veya araştırma sorusu hakkında yayımlanmış tezlerin, makalelerin, kitapların, bildirilerin ve diğer bilimsel kaynakların planlı biçimde araştırılması, değerlendirilmesi ve sentezlenmesidir. Tarama sonucunda yalnızca bir kaynak listesi oluşturulmaz. Bulunan çalışmaların araştırma amaçları, kullandıkları yöntemler, çalışma grupları, veri toplama araçları ve ulaştıkları sonuçlar karşılaştırılır. Böylece araştırmanın mevcut bilimsel bilgi içindeki yeri belirlenir.

Literatür taraması genellikle şu sorulara cevap arar:

• Konuyla ilgili daha önce hangi araştırmalar yapılmıştır?

• Çalışmalarda hangi kuram, model ve kavramlar kullanılmıştır?

• Hangi araştırma yöntemleri ve veri toplama araçları tercih edilmiştir?

• Araştırmalar hangi sonuçlarda birleşmekte veya birbirinden ayrılmaktadır?

• Literatürde yeterince incelenmemiş hangi gruplar, değişkenler veya ilişkiler bulunmaktadır?

• Yeni araştırma mevcut çalışmalara nasıl bir katkı sağlayabilir?

  
  

Literatür taraması ile doküman incelemesi aynı şey midir?

Literatür taraması ile doküman incelemesi birbiriyle ilişkili olmakla birlikte her zaman aynı anlama gelmez.

Literatür taraması, araştırmanın bilimsel temelini oluşturmak için mevcut akademik çalışmaların incelenmesidir. Tezlerin ve araştırma makalelerinin hemen hemen tamamında belirli bir kapsamda literatür taraması yapılır. Doküman incelemesinde ise raporlar, resmî belgeler, arşiv kayıtları, ders kitapları, günlükler, haberler, toplantı tutanakları veya görsel materyaller araştırmanın doğrudan verileri olabilir. Bu belgeler belirlenen ölçütlere göre seçilir, sınıflandırılır ve analiz edilir. Sistematik literatür taraması da başlı başına bir araştırma yöntemi olarak kullanılabilir. Bu durumda hangi veri tabanlarının, arama kelimelerinin, tarih aralıklarının ve dâhil etme ölçütlerinin kullanıldığı yöntem bölümünde ayrıntılı biçimde açıklanır.

Literatür taraması neden yapılır?

Literatür taramasının kapsamı çalışmanın türüne ve amacına göre değişse de temel işlevleri şunlardır:

• Araştırma konusunun bilimsel arka planını açıklamak

• Konuyla ilgili temel kavramları ve kuramları belirlemek

• Araştırma problemini gerekçelendirmek

• Daha önce kullanılan yöntemleri ve ölçme araçlarını incelemek

• Çalışmaların ortak ve çelişen sonuçlarını ortaya koymak

• Literatürdeki araştırma boşluğunu belirlemek

• Yeni araştırmanın önemini ve özgün değerini açıklamak

• Gereksiz biçimde tekrarlanacak bir araştırmanın önüne geçmek

• Araştırma soruları ve hipotezler için bilimsel dayanak oluşturmak

• Bulguların önceki araştırmalarla karşılaştırılmasını sağlamak

Tez konusu henüz kesinleşmemişse literatür taramasından önce konunun kapsamı ve araştırılabilirliği değerlendirilmelidir. Bu aşamaya ilişkin ayrıntıları Tez Konusu Belirleme Danışmanlığı sayfamızda bulabilirsiniz.

Literatür taraması nasıl yapılır?

1. Araştırma konusu ve sorusu netleştirilir

Taramaya çok geniş bir ifadeyle başlamak, binlerce ilgisiz sonuca ulaşılmasına neden olabilir. Bu nedenle önce araştırmanın konusu, amacı, hedef grubu ve incelenecek temel kavramlar belirlenmelidir. Örneğin “sosyal medya kullanımı” oldukça geniş bir konudur. Konu; “üniversite öğrencilerinde sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme arasındaki ilişki” biçiminde sınırlandırıldığında aranacak kavramlar daha açık hâle gelir. Araştırma sorusu henüz kesin değilse taramanın ilk aşaması keşfedici olabilir. İlk kaynaklar incelendikçe kullanılan kavramlar, yöntemler ve araştırma boşlukları daha görünür hâle gelir.

2. Türkçe ve İngilizce anahtar kelimeler belirlenir

Yalnızca tez başlığının tamamını arama kutusuna yazmak yeterli değildir. Konuyu oluşturan temel kavramlar ayrı ayrı belirlenmeli; bunların eş anlamlıları, yakın anlamlıları ve İngilizce karşılıkları da listeye eklenmelidir. Örneğin akademik erteleme konusunda şu kelimeler kullanılabilir:

• Akademik erteleme

• Erteleme davranışı

• Akademik geciktirme

• Academic procrastination

• Procrastination

• Student procrastination

Çalışmanın hedef grubuna göre “üniversite öğrencileri”, “lisans öğrencileri”, “graduate students” veya “university students” gibi ek kavramlar kullanılabilir.

3. Uygun veri tabanları seçilir

Her araştırma için tek bir veri tabanı yeterli olmayabilir. Kullanılacak kaynaklar araştırmanın alanına göre belirlenmelidir.

Sık kullanılan akademik tarama kaynakları şunlardır:

• Google Akademik

• Web of Science

• Scopus

• PubMed

• ScienceDirect

• SpringerLink

• IEEE Xplore

• ERIC

• DergiPark

• TR Dizin

• YÖK Ulusal Tez Merkezi

• Üniversite kütüphanelerinin elektronik veri tabanları

Türkiye’de tamamlanmış yüksek lisans ve doktora tezlerine YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden ulaşılabilir. Ancak taramanın yalnızca tezlerle sınırlandırılmaması; hakemli makaleler, kitaplar ve alanın temel kaynaklarının da incelenmesi gerekir.

4. Arama ifadeleri oluşturulur

Anahtar kelimeler veri tabanlarında tek tek veya farklı kombinasyonlarla aranabilir. Birçok akademik veri tabanı AND, OR ve NOT gibi Boolean operatörlerini destekler.

• AND: İki kavramın birlikte bulunduğu sonuçları getirir.

• OR: Eş veya yakın anlamlı kelimeleri aynı aramada toplar.

• NOT: İstenmeyen bir kavramı sonuçlardan çıkarmak için kullanılır.

• Tırnak işareti: Birden fazla kelimeden oluşan ifadenin birlikte aranmasını sağlar.

Örnek bir arama şu şekilde kurulabilir:

“academic procrastination” AND (“university students” OR “undergraduate students”)

Türkçe aramada ise şu ifade kullanılabilir:

“akademik erteleme” AND “üniversite öğrencileri”

Her veri tabanının arama kuralları farklı olabileceği için aynı ifade bütün sistemlerde aynı sonucu vermeyebilir. İlk aramalardan sonra yeni anahtar kelimeler belirlenerek sorgular geliştirilmelidir.

5. Kaynak seçme ölçütleri belirlenir

Arama sonucunda ulaşılan her kaynak çalışmaya dâhil edilmemelidir. Kaynakların hangi ölçütlere göre seçileceği önceden düşünülmelidir. Değerlendirilebilecek başlıca ölçütler şunlardır:

• Araştırma konusuyla doğrudan ilişkili olması

• Hakemli veya akademik açıdan güvenilir bir kaynaktan yayımlanması

• Araştırmanın hedef grubuna uygun olması

• Kullanılan yöntem ve değişkenlerle bağlantılı olması

• Belirlenen yayın tarihleri içinde bulunması

• Tam metnine ulaşılabilmesi

• Kullanılan dilin araştırmacı tarafından değerlendirilebilir olması

• Aynı çalışmanın tekrar kaydı olmaması

Sistematik bir tarama yürütülüyorsa dâhil etme ve dışlama ölçütleri yöntem bölümünde açıkça belirtilmelidir.

6. Kaynakların güvenilirliği değerlendirilir

Bir metnin internette yayımlanmış olması, akademik kaynak olduğu anlamına gelmez. Kaynağın yazarı, yayımlandığı dergi veya kurum, hakem değerlendirmesinden geçip geçmediği, yayın tarihi ve araştırmada kullanılan yöntem incelenmelidir.

Özellikle şu noktalar kontrol edilmelidir:

• Yazarın ve yayının akademik niteliği

• Derginin hakemli ve güvenilir olması

• Araştırma sorusu ile kullanılan yöntemin uyumu

• Örneklemin ve veri toplama araçlarının açıklanması

• Sonuçların elde edilen verilerle desteklenmesi

• Çalışmanın sınırlılıklarının belirtilmesi

• Kaynağın başka akademik çalışmalarda nasıl kullanıldığı

Yalnızca özet bölümünü okuyarak bir çalışmanın sonuçlarını aktarmak doğru değildir. Kaynak kullanılmadan önce tam metin incelenmelidir.

7. Kaynaklar düzenli biçimde kaydedilir

Literatür taramasında en sık yaşanan sorunlardan biri, daha önce bulunan bir kaynağın tekrar bulunamaması veya hangi bilginin hangi kaynaktan alındığının unutulmasıdır. Her kaynak için şu bilgilerin kaydedilmesi yararlı olur:

• Yazar ve yayın yılı

• Çalışmanın başlığı

• Araştırmanın amacı

• Kullanılan yöntem ve desen

• Çalışma grubu veya örneklem

• Veri toplama araçları

• Temel bulgular

• Araştırmanın sınırlılıkları

• Tezde kullanılabilecek bölüm veya tema

• DOI veya erişim bağlantısı

Zotero, Mendeley ve EndNote gibi kaynak yönetim programları kayıtların düzenlenmesini kolaylaştırabilir. Ancak programa aktarılan yazar, tarih, başlık ve DOI bilgilerinin doğruluğu yine araştırmacı tarafından kontrol edilmelidir.

8. Kaynaklar temalara göre sınıflandırılır

Literatür bölümü, “A araştırmacısı şunu buldu, B araştırmacısı bunu buldu” biçiminde peş peşe yazılan özetlerden oluşmamalıdır. Çalışmalar ortak kavramlar, kuramlar, yöntemler veya bulgular etrafında sınıflandırılmalıdır. Kaynaklar şu yaklaşımlarla düzenlenebilir:

• Tematik sıralama

• Tarihsel gelişime göre sıralama

• Kuramsal yaklaşımlara göre sıralama

• Kullanılan araştırma yöntemlerine göre sıralama

• Benzer ve farklı sonuçlara göre sıralama

• Yerli ve yabancı araştırmaların karşılaştırılması

Hangi yapının kullanılacağı araştırma konusuna bağlıdır. Birden fazla yaklaşım aynı bölüm içinde birlikte de kullanılabilir.

9. Kaynaklar özetlenmez, sentezlenir

Sentez yapmak, farklı kaynaklardaki bilgileri aynı konu etrafında karşılaştırarak anlamlı bir bütün oluşturmaktır. Araştırmaların yalnızca sonuçları değil; kullandıkları örneklemler, yöntemler ve sınırlılıkları da birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin sadece şu şekilde yazmak yeterli değildir:

Yılmaz (2021), sosyal medya kullanımı ile akademik erteleme arasında ilişki bulmuştur. Demir (2022) de benzer bir sonuç elde etmiştir.

Daha güçlü bir anlatım şöyle kurulabilir:

Üniversite öğrencileriyle yürütülen araştırmalar, sosyal medya kullanım süresi ile akademik erteleme arasında genel olarak pozitif bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte çalışmaların çoğunun kesitsel ve öz bildirime dayalı olması, ilişkinin yönü hakkında nedensel bir değerlendirme yapılmasını sınırlandırmaktadır.

İkinci örnekte çalışmalar ortak bir sonuç etrafında birleştirilmiş ve yöntemsel sınırlılık da açıklanmıştır.

10. Atıflar ve kaynakça kontrol edilir

Literatür bölümündeki her doğrudan veya dolaylı aktarım uygun biçimde kaynaklandırılmalıdır. Metin içindeki atıflarla kaynakça listesinin birbiriyle uyumlu olması gerekir. Kontrol sırasında şu sorular sorulmalıdır:

• Metinde atıf yapılan her çalışma kaynakçada bulunuyor mu?

• Kaynakçadaki her çalışma metin içinde kullanılmış mı?

• Yazar adları ve yayın yılları doğru mu?

• DOI ve bağlantı bilgileri doğru çalışıyor mu?

• Üniversitenin veya derginin istediği kaynak gösterme sistemi uygulanmış mı?

• İkincil kaynaklardan yapılan aktarımlar doğru belirtilmiş mi?

Atıfların ve kaynakça listesinin birlikte kontrol edilmesine ihtiyaç duyuyorsanız Kaynakça Düzenleme ve Atıf Kontrolü sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Geleneksel ve sistematik literatür taraması arasındaki fark nedir?

Geleneksel literatür taraması çoğunlukla tez veya makalenin kavramsal ve kuramsal temelini oluşturmak amacıyla yapılır. Araştırmacı konuyla ilişkili temel çalışmaları belirler, değerlendirir ve tematik bir anlatı içinde sentezler. Sistematik literatür taramasında ise süreç önceden belirlenmiş ve açıklanabilir bir yönteme dayanır. Araştırma sorusu, taranan veri tabanları, arama ifadeleri, tarih aralığı, dâhil etme ve dışlama ölçütleri, tekrar kayıtların çıkarılması ve çalışmaların değerlendirilme biçimi raporlanır. Amaç, tarama sürecinin mümkün olduğunca şeffaf ve tekrarlanabilir olmasıdır. Her tezde sistematik literatür taraması yapılması gerekmez. Kullanılacak yaklaşım, araştırmanın amacı ve üniversitenin beklentileri doğrultusunda belirlenmelidir. Sistematik taramanın geleneksel taramadan farkları ve temel özellikleri akademik çalışmalarda ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır. Yıldız’ın sistematik literatür taraması çalışması bu konuda yararlanılabilecek kaynaklardan biridir.

Literatür taramasında sık yapılan hatalar

• Araştırma sorusunu belirlemeden taramaya başlamak

• Yalnızca Türkçe kaynakları incelemek

• Sadece Google veya Google Akademik kullanmak

• İlk sayfadaki sonuçlarla yetinmek

• Kaynakların tam metnini okumadan alıntı yapmak

• Çok eski veya konuyla dolaylı ilişkili kaynakları gereksiz yere kullanmak

• Her çalışmayı ayrı ayrı özetlemek

• Çalışmalar arasındaki benzerlik ve farklılıkları açıklamamak

• Kullanılan arama kelimelerini ve veri tabanlarını kaydetmemek

• İkincil kaynakta görülen bilgiyi asıl kaynak incelenmiş gibi aktarmak

• Kaynağın yalnızca özetini veya sonuç bölümünü değerlendirmek

• Yapay zekâ araçlarının ürettiği kaynakları doğrulamadan kullanmak

• Metin içi atıflarla kaynakça listesini birlikte kontrol etmemek

Yapay zekâ araçları anahtar kelime alternatifleri geliştirmek, uzun metinleri sınıflandırmak veya çalışma planı oluşturmak için yardımcı olabilir. Ancak özgün kaynağın bulunması, okunması ve doğrulanmasının yerini tutmaz. Özellikle üretilen yazar, makale adı ve DOI bilgilerinin gerçek olduğu varsayılmamalıdır.

Literatür taraması ne kadar sürer?

Herkes için geçerli tek bir süre bulunmaz. Araştırma konusunun genişliği, kullanılacak veri tabanı sayısı, kaynakların dili, tam metinlere erişim ve taramanın sistematik olup olmaması süreyi doğrudan etkiler. Literatür taraması tez yazımının başında yapılıp tamamen sona eren bir işlem de değildir. Araştırma ilerledikçe yeni çalışmalar yayımlanabilir veya yöntem ve tartışma bölümleri için ek kaynaklara ihtiyaç duyulabilir. Bu nedenle kaynakların belirli aralıklarla güncellenmesi gerekir.

Literatür taramasında kaç kaynak kullanılmalıdır?

Tez veya makaleler için geçerli sabit bir kaynak sayısı yoktur. Yeterlilik, yalnızca sayıyla değil; temel çalışmaların, güncel araştırmaların ve konuyla doğrudan ilişkili kaynakların kapsanıp kapsanmadığıyla değerlendirilir. Çok sayıda kaynak kullanılması tek başına güçlü bir literatür bölümü oluşturmaz. Konuyla zayıf ilişkili yüz kaynak yerine, araştırma problemini doğrudan destekleyen ve birbiriyle ilişkilendirilmiş daha sınırlı sayıda bilimsel kaynak daha işlevsel olabilir.

Kaynaklar ne kadar güncel olmalıdır?

Güncel araştırmalar, konudaki son gelişmeleri ve yeni yöntemleri görmek için önemlidir. Bununla birlikte alanın temel kuramları, ölçeklerin özgün geliştirme çalışmaları ve tarihsel öneme sahip araştırmalar eski tarihli olabilir. Bu nedenle yalnızca son beş yıldaki çalışmaların kullanılması her konu için doğru değildir. Temel kaynaklarla güncel araştırmalar arasında dengeli bir yapı kurulmalıdır.

Literatür taraması için Google yeterli midir?

Genel Google araması, kavramları tanımak ve başlangıç kaynaklarına ulaşmak için kullanılabilir; ancak akademik literatür taraması için tek başına yeterli değildir. Hakemli makalelere, tezlere ve alan veri tabanlarına ayrıca ulaşılması gerekir.

Google Akademik de yararlı bir başlangıç aracıdır. Buna rağmen sonuçların kapsamı ve sıralanma biçimi nedeniyle araştırmanın alanına uygun başka veri tabanlarıyla birlikte kullanılması daha sağlıklıdır.

Literatür çalışmanızı planlarken desteğe mi ihtiyacınız var?

Arama kelimelerinin belirlenmesi, uygun veri tabanlarının seçilmesi, kaynakların bilimsel niteliğinin değerlendirilmesi, çalışmaların tematik olarak sınıflandırılması veya mevcut literatür bölümünün gözden geçirilmesi konusunda destek alabilirsiniz. Hizmetin kapsamını ve çalışma biçimimizi Literatür Taraması ve Kuramsal Çerçeve Danışmanlığı sayfamızda inceleyebilirsiniz.