SPSS nedir? Yeni başlayanlar için SPSS arayüzü

18 Oca 2023

9 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 14 Eyl

SPSS, araştırmalardan elde edilen yapılandırılmış verileri düzenlemek, dönüştürmek, analiz etmek ve sonuçları tablo veya grafiklerle incelemek için kullanılan istatistiksel bir yazılımdır. Açılımı tarihsel olarak “Statistical Package for the Social Sciences” şeklindedir; günümüzde program IBM SPSS Statistics adıyla kullanılmaktadır. Sosyal bilimlerin yanında sağlık, eğitim, işletme, psikoloji, spor ve farklı araştırma alanlarında da yaygın olarak kullanılmaktadır.

SPSS’i ilk kez açtığınızda çok sayıda satır, sütun, menü ve seçenekle karşılaşabilirsiniz. Ancak başlangıçta bütün menüleri öğrenmeniz gerekmez. Öncelikle veri dosyasının nasıl oluşturulduğunu, değişkenlerin nerede tanımlandığını ve analiz sonuçlarının hangi ekranda görüntülendiğini anlamanız yeterlidir. Bu yazı, Sıfırdan SPSS Dersleri serisinin ilk bölümü olarak SPSS arayüzünü ve başlangıçta bilinmesi gereken temel kavramları açıklamaktadır.

SPSS ne işe yarar?

SPSS, araştırma verileri üzerinde çok sayıda işlem gerçekleştirebilir. Programa anket, ölçek, test, deney, gözlem veya kayıt sistemlerinden elde edilen veriler girilebilir. Ardından veriler kontrol edilebilir, yeni değişkenler oluşturulabilir, istatistiksel analizler uygulanabilir ve sonuçlar raporlamaya uygun biçimde incelenebilir.

SPSS ile yapılabilecek temel işlemler şunlardır:

Veri girişi ve veri dosyalarının düzenlenmesi
Excel ve farklı dosya türlerinden veri aktarılması
Değişkenlerin ve kategori etiketlerinin tanımlanması
Eksik verilerin ve olası veri giriş hatalarının incelenmesi
Ölçek toplam ve alt boyut puanlarının hesaplanması
Ters maddelerin yeniden kodlanması
Frekans, yüzde, ortalama, medyan ve standart sapma hesaplanması
Grafik ve çapraz tabloların oluşturulması
t testi, ANOVA, korelasyon ve regresyon gibi analizlerin uygulanması
Güvenirlik, faktör ve ileri istatistiksel analizlerin gerçekleştirilmesi
Sonuçların tablo, grafik ve farklı dosya biçimlerinde dışa aktarılması

SPSS bu işlemleri gerçekleştirebilir; ancak araştırma sorusunu kendiliğinden oluşturmaz ve hangi istatistiksel yöntemin bilimsel açıdan uygun olduğuna tek başına karar vermez. Araştırma deseni, değişkenlerin yapısı, örneklem, analiz amacı ve test varsayımları araştırmacı tarafından birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle programı kullanmayı öğrenmek ile istatistiksel analiz planı oluşturmak aynı şey değildir.

SPSS arayüzünde hangi ekranlar bulunur? Yeni başlayanlar için SPSS arayüzü

SPSS’te yeni başlayanların öncelikle Data Editor, Output Viewer ve Syntax Editor çalışma alanlarını tanıması gerekir. Programın sürümüne ve görüntüleme tercihlerine göre ekran düzeninde bazı farklılıklar görülebilir; ancak temel işlevler büyük ölçüde aynıdır.

Ekran	Temel işlevi
Data Editor	Verilerin ve değişken özelliklerinin görüntülenmesi
Data View	Katılımcılara veya gözlemlere ait değerlerin girilmesi
Variable View	Değişkenlerin ad, tür, etiket ve ölçüm düzeyi gibi özelliklerinin tanımlanması
Output Viewer	Analiz sonuçlarının, tabloların ve grafiklerin görüntülenmesi
Syntax Editor	SPSS komutlarının yazılması, saklanması ve yeniden çalıştırılması

Programı kullanmaya başlarken en fazla Data View ve Variable View ekranlarında çalışırsınız. Analiz yaptıktan sonra sonuçlar Output Viewer içerisinde açılır. Syntax Editor ise yapılan işlemleri komut olarak kaydetmek ve analizleri tekrarlanabilir hâle getirmek için kullanılır.

Data View nedir?

Data View, araştırma verilerinin tablo biçiminde görüntülendiği ekrandır. Genel kullanımda her satır bir katılımcıyı, hastayı, öğrenciyi veya başka bir gözlem birimini; her sütun ise bir değişkeni temsil eder. Örneğin 200 katılımcı ve 25 değişkenden oluşan bir araştırmada Data View ekranında 200 satır ve 25 sütun bulunabilir.

id	cinsiyet	yas	madde1	madde2	toplam_puan
1	1	24	4	5	72
2	2	31	3	4	65
3	1	28	5	5	81

Bu örnekte her satır farklı bir katılımcıya, her sütun ise o katılımcıdan elde edilen belirli bir bilgiye karşılık gelmektedir. Bir katılımcının bütün bilgilerini aynı sütuna veya farklı katılımcıları aynı satıra yerleştirmek hatalı veri yapısına neden olur. Tekrarlı ölçüm ve çok düzeyli veri gibi özel araştırma tasarımlarında veri düzeni değişebileceğinden çalışmanın yapısı ayrıca değerlendirilmelidir.

Variable View nedir?

Variable View, Data View ekranındaki sütunların özelliklerinin tanımlandığı bölümdür. Değişkenin kısa adı, veri türü, açıklayıcı etiketi, kategori değerleri, eksik değerleri ve ölçüm düzeyi bu ekranda belirlenir. Analizden önce değişkenleri doğru tanımlamak, menülerde değişkenleri ayırt etmeyi ve çıktıları doğru yorumlamayı kolaylaştırır.

Variable View ekranındaki başlıca alanlar şöyledir:

Alan	Ne anlama gelir?	Örnek
Name	Değişkenin kısa adı	cinsiyet, yas, madde1
Type	Verinin sayısal, metin veya tarih türü	Numeric
Width	Değişken için ayrılan karakter genişliği	8
Decimals	Görüntülenecek ondalık basamak	0 veya 2
Label	Değişkenin açıklayıcı adı	Katılımcının yaşı
Values	Kategorik kodların açıklaması	1 = Kadın, 2 = Erkek
Missing	Kullanıcı tarafından tanımlanan eksik değerler	99 = Yanıt yok
Measure	Ölçüm düzeyi	Nominal, Ordinal, Scale
Role	Değişkenin analizdeki olası rolü	Input, Target

Değişken adlarında kısa ve anlaşılır ifadeler kullanmak yararlıdır. Örneğin q1 yerine kaygi1, q2 yerine kaygi2 gibi isimler veri dosyasının anlaşılmasını kolaylaştırabilir. Bununla birlikte çok uzun, birbirine benzeyen veya anlamı belirsiz değişken adlarından kaçınılmalıdır.

Name ve Label arasındaki fark nedir?

Name alanı, SPSS’in işlemlerde kullandığı kısa değişken adıdır. Label ise değişkeni daha ayrıntılı açıklayan metindir. Örneğin değişkenin Name değeri egitim olabilirken Label alanına “Katılımcının tamamladığı eğitim düzeyi” yazılabilir.

Bu ayrım özellikle anket ve ölçek maddelerinde önemlidir. m1, m2 ve m3 gibi kısa değişken adları kullanılabilir; ancak Label alanına her maddenin tam veya anlaşılır açıklaması eklenmelidir. Böylece analiz menülerinde ve çıktılarda değişkenlerin neyi temsil ettiği daha kolay anlaşılır.

Values alanı nasıl kullanılır?

Values alanı, sayılarla kodlanan kategorilerin anlamlarını tanımlamak için kullanılır. Örneğin medeni durum değişkeninde 1 “Evli”, 2 “Bekâr” ve 3 “Diğer” olarak tanımlanabilir. Data View ekranında sayısal kodlar bulunsa da değer etiketleri açıldığında bu kodların karşılıkları görüntülenebilir.

Kodların sayısal olması, kategoriler arasında matematiksel bir uzaklık bulunduğu anlamına gelmez. Örneğin bir kategoriye 1, diğerine 2 kodu verilmesi ikinci kategorinin birincinin iki katı olduğunu göstermez. Bu sayılar yalnızca kategorileri birbirinden ayırmak amacıyla kullanılan kodlardır.

Measure alanındaki Nominal, Ordinal ve Scale ne anlama gelir?

SPSS’te değişkenler Measure alanında genellikle Nominal, Ordinal veya Scale olarak tanımlanır. Nominal değişkenlerde kategoriler arasında doğal bir sıralama bulunmaz; bölüm, ikamet edilen şehir veya medeni durum buna örnek verilebilir. Ordinal değişkenlerde kategoriler sıralıdır ancak kategoriler arasındaki farkların eşit olduğu varsayılmaz; eğitim düzeyi veya tek bir Likert tipi madde bu yapıya örnek olabilir.

Scale seçeneği ise SPSS arayüzünde aralık ve oran düzeyindeki sayısal değişkenler için kullanılan ortak sınıflandırmadır. Yaş, boy, ağırlık, sınav puanı ve uygun biçimde hesaplanan toplam ölçek puanı bu grupta değerlendirilebilir. Measure alanındaki seçimin tek başına analizin doğruluğunu garanti etmediği unutulmamalı; değişkenin araştırmadaki anlamı ve veri yapısı da incelenmelidir.

Output Viewer nedir?

Bir analiz çalıştırıldığında sonuçlar genellikle Output Viewer ekranında görüntülenir. Frekans tabloları, ortalamalar, test istatistikleri, p değerleri, güven aralıkları, model özetleri ve grafikler bu bölümde yer alabilir. Sol taraftaki gezinme paneli, çok sayıda sonuç arasında hareket etmeyi kolaylaştırır.

Output Viewer’da oluşan her tabloyu doğrudan teze aktarmak doğru değildir. Öncelikle kullanılan analizle ilgili tablolar belirlenmeli, gereksiz SPSS çıktıları ayıklanmalı ve sonuçlar alanın raporlama kurallarına uygun biçimde yeniden düzenlenmelidir. SPSS’in ürettiği çıktı, araştırmacının yapacağı bilimsel açıklamanın ve yorumun yerine geçmez.

Syntax Editor nedir?

Syntax Editor, SPSS işlemlerini komutlarla gerçekleştirmeyi sağlayan çalışma alanıdır. Yeni başlayanların ilk günden bütün komutları öğrenmesi gerekmez; ancak analiz pencerelerinde doğrudan OK düğmesine basmak yerine Paste seçeneğini kullanarak ilgili komutları Syntax Editor’a aktarmak yararlı olabilir. Böylece yapılan işlemler kaydedilebilir, kontrol edilebilir ve gerektiğinde aynı biçimde yeniden çalıştırılabilir.

Syntax kullanımı özellikle çok sayıda değişkenin dönüştürülmesi, analizlerin tekrarlanması ve yapılan işlemlerin belgelenmesi bakımından önemlidir. Menü üzerinden gerçekleştirilen bir işlem unutulabilir; kaydedilmiş syntax dosyası ise hangi değişkenlere hangi komutların uygulandığını gösterir. Bu durum analizlerin tekrarlanabilirliğini ve kontrol edilebilirliğini artırır.

SPSS dosya uzantıları nelerdir?

SPSS’te veri, çıktı ve komutlar farklı dosyalarda saklanabilir. Bu dosyaları birbirinden ayırmak, yalnızca analiz çıktısını kaydedip veri dosyasını kaybetmek gibi sorunların önüne geçer.

Dosya uzantısı	İçerik
.sav	SPSS veri dosyası
.zsav	Sıkıştırılmış SPSS veri dosyası
.spv	SPSS çıktı dosyası
.sps	SPSS syntax veya komut dosyası
.csv	Virgülle ayrılmış veri dosyası
.xlsx	Excel çalışma kitabı

Veri dosyası ile çıktı dosyası aynı şey değildir. .sav dosyasında katılımcıların verileri ve değişken tanımları bulunurken .spv dosyasında analizlerden elde edilen tablolar ve grafikler yer alır. Çalışırken veri, çıktı ve syntax dosyalarının üçünü de açıklayıcı isimlerle kaydetmek yararlıdır.

SPSS’e veri nasıl girilir?

Veri girişine başlamadan önce her sorunun hangi değişkenle temsil edileceğini ve cevapların nasıl kodlanacağını gösteren bir kodlama planı hazırlanmalıdır. Örneğin “Evet” yanıtı 1, “Hayır” yanıtı 0 olarak kodlanabilir; ancak bu kodların anlamları Variable View ekranındaki Values alanına yazılmalıdır. Likert tipi maddelerde bütün seçeneklerin aynı yönde ve tutarlı biçimde kodlandığı kontrol edilmelidir.

Veriler SPSS’e doğrudan girilebileceği gibi Excel dosyasından da aktarılabilir. Excel’den aktarma yapılacaksa ilk satırda değişken adlarının bulunması, bir sütunda tek veri türünün kullanılması ve birleştirilmiş hücrelerin kaldırılması gerekir. Aktarım tamamlandıktan sonra değişken türleri, değer etiketleri, eksik veri kodları ve ölçüm düzeyleri yeniden kontrol edilmelidir.

Uygulamayı videolu olarak görmek için anket verilerinin Excel’e ve SPSS’e nasıl girileceğini anlattığımız videoyu izleyebilirsiniz. Ardından SPSS’e girilen veriler üzerinde yapılması gereken ön düzenlemeler videosuyla değişken ve cevap seçeneklerinin nasıl tanımlandığını inceleyebilirsiniz.

SPSS’te analize başlamadan önce ne yapılmalıdır?

Veri dosyasının açılması, analize hemen başlanabileceği anlamına gelmez. Öncelikle veri giriş hataları, mümkün olmayan değerler, yinelenen kayıtlar, eksik veriler ve değişken kodları incelenmelidir. Örneğin 1 ile 5 arasında puanlanması gereken bir maddede 15 değerinin bulunması olası bir veri giriş hatasına işaret edebilir.

Ardından ters kodlanan maddeler ve ölçek puanları araştırmanın ölçme aracına uygun biçimde hesaplanmalıdır. Bunun için SPSS’te ters kodlama ve SPSS’te ölçek puanlarını hesaplama videolarımızdan yararlanabilirsiniz. Betimsel istatistikler ve grafikler incelenmeden doğrudan hipotez testlerine geçilmemelidir.

Kullanılacak analiz; araştırma sorusu, değişkenlerin ölçüm düzeyi, grup yapısı, örneklem büyüklüğü ve yöntemin varsayımları birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Hangi yöntemin uygun olduğunu bilmiyorsanız ücretsiz istatistiksel test seçme aracımızı kullanarak ön değerlendirme yapabilirsiniz.

Yeni başlayanlar SPSS’i hangi sırayla öğrenmeli?

SPSS öğrenirken doğrudan t testi, ANOVA veya regresyon menülerine geçmek yerine veri yapısını öğrenmek daha sağlıklı bir başlangıçtır. Değişkenlerin yanlış tanımlandığı veya ölçek puanlarının hatalı hesaplandığı bir veri setinde doğru menü yolunu kullanmak doğru sonuca ulaşmayı sağlamaz. Bu nedenle eğitim sırası veri hazırlama ve kontrol işlemlerinden başlayarak analizlere doğru ilerlemelidir.

Önerilen başlangıç sırası şöyledir:

SPSS arayüzünü ve temel ekranları tanıyın.
Data View ve Variable View arasındaki farkı öğrenin.
Değişkenleri, etiketleri ve kategori kodlarını tanımlayın.
Excel veya anket verilerini doğru biçimde aktarın.
Veri giriş hatalarını ve eksik değerleri kontrol edin.
Ters maddeleri yeniden kodlayın.
Ölçek ve alt boyut puanlarını hesaplayın.
Frekans, yüzde ve betimsel istatistikleri inceleyin.
Araştırma sorunuza uygun testi belirleyin.
Analiz sonuçlarını yorumlamayı ve raporlamayı öğrenin.

Bütün dersleri sıralı olarak görmek için Sıfırdan SPSS dersleri sayfasına geçebilirsiniz. Analiz sürecinin veri kontrolünden sonuçların raporlanmasına kadar nasıl ilerlediğini görmek istiyorsanız SPSS analizi nasıl yapılır? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Yeni başlayanların yaptığı SPSS hataları

SPSS’e yeni başlayanların en sık yaptığı hata, veri yapısını kontrol etmeden analiz menülerini kullanmaktır. Kategorik değişkenlerin yanlış kodlanması, metin ve sayısal verilerin aynı sütunda bulunması, eksik değerlerin gerçek bir sayı gibi analize alınması ve ters maddelerin düzeltilmemesi sonuçları etkileyebilir. Programın bir tablo üretmesi, veri hazırlama aşamasının doğru olduğu anlamına gelmez.

Diğer önemli hata ise istatistiksel testi yalnızca daha önce benzer bir tezde kullanıldığı için seçmektir. Araştırma soruları, bağımlı ve bağımsız değişkenler, grupların ilişkili olup olmaması ve yönteme özgü varsayımlar dikkate alınmalıdır. Analiz seçimi konusunda kararsızsanız istatistiksel test seçme aracını kullanabilir veya verilerinizin ayrıntılı değerlendirilmesi için istatistiksel analiz danışmanlığı hizmetini inceleyebilirsiniz.

Temel SPSS video dersleri

SPSS arayüzünü tanıdıktan sonra veri hazırlama işlemlerine geçebilirsiniz. Aşağıdaki videolar, sık ihtiyaç duyulan temel uygulamaları adım adım göstermektedir:

Bu videoların tamamını sayfaya gömmek yerine yalnızca ana tanıtım videosunu sayfaya yerleştirin. Diğerlerini yukarıdaki gibi metin bağlantıları hâlinde vermek, sayfanın daha hızlı ve düzenli kalmasını sağlar.

SPSS öğrenmek mi, analiz desteği almak mı?

Temel ve orta düzey analizleri öğrenmek araştırmacının kendi verisini anlaması açısından değerlidir. Bununla birlikte tez veya makalede kullanılacak analizin kapsamı arttığında yalnızca program menülerini bilmek yeterli olmayabilir. Test seçimi, varsayım kontrolleri, faktör analizi, regresyon modelleri, tekrarlı ölçümler veya hakem tarafından istenen istatistiksel düzeltmeler ayrıca uzmanlık gerektirebilir.

Kendi analizinizi yapmak istiyorsanız sıralı video ve blog derslerinden ilerleyebilirsiniz. Verileriniz hazırsa ancak analiz planı, test seçimi, uygulama veya sonuçların raporlanması konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız istatistiksel analiz danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Doğrudan bu ihtiyaca yönelik hazırladığımız Tezim için SPSS analizi yaptırmak istiyorum başlıklı rehberden de yararlanabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

SPSS öğrenmek zor mudur?

SPSS’in temel ekranlarını ve menü kullanımını öğrenmek genellikle zor değildir; ancak doğru istatistiksel yöntemi seçmek program kullanımından ayrı bir konudur. Menülerin nasıl kullanıldığını öğrenirken araştırma yöntemleri ve temel istatistik bilgisi de geliştirilmelidir.

SPSS’te satırlar ve sütunlar neyi gösterir?

Standart bir veri düzeninde satırlar katılımcıları veya gözlem birimlerini, sütunlar ise değişkenleri gösterir. Ancak tekrarlı ölçümler ve çok düzeyli araştırmalar gibi bazı tasarımlarda veri düzeni farklı olabilir.

Data View ile Variable View arasındaki fark nedir?

Data View ekranında katılımcılara ait değerler bulunur. Variable View ekranında ise bu değerlerin ait olduğu değişkenlerin adları, türleri, açıklamaları, kategori kodları ve ölçüm düzeyleri tanımlanır.

SPSS hangi dosya türlerini kullanır?

SPSS veri dosyaları genellikle .sav, çıktı dosyaları .spv ve komut dosyaları .sps uzantısıyla kaydedilir. Program ayrıca Excel ve CSV gibi farklı veri dosyalarını açabilir veya içe aktarabilir.

SPSS kullanılacak testi kendisi seçer mi?

Hayır. SPSS farklı analizleri uygulayabilir ancak araştırma sorunuza hangi testin uygun olduğunu otomatik olarak belirlemez. Test seçimi araştırma deseni, değişken yapısı, grup düzeni, örneklem ve yöntemin varsayımları dikkate alınarak yapılmalıdır.

SPSS çıktısı doğrudan teze eklenir mi?

SPSS çıktı dosyasındaki bütün tabloların doğrudan teze eklenmesi önerilmez. Araştırma sorularıyla ilgili sonuçlar seçilmeli, gereksiz bilgiler çıkarılmalı ve tablolar üniversitenin veya kullanılan raporlama standardının kurallarına göre düzenlenmelidir.

SPSS ile nitel veri analizi yapılabilir mi?

SPSS esas olarak yapılandırılmış ve sayısallaştırılmış verilerin istatistiksel analizi için kullanılır. Görüşme dökümleri gibi nitel verilerin kodlanması ve tematik analizi için farklı yaklaşımlar ve yazılımlar daha uygun olabilir. Nitel veriler belirli kategorilere dönüştürüldüğünde frekans veya ilişki analizleri SPSS’te gerçekleştirilebilir.

Sonuç

SPSS’i öğrenmenin ilk adımı analiz menülerini ezberlemek değil, veri dosyasının yapısını anlamaktır. Data View, Variable View, Output Viewer ve Syntax Editor ekranlarının ne işe yaradığını öğrendiğinizde programdaki işlemleri daha bilinçli takip edebilirsiniz. Değişkenleri doğru tanımlamak ve veri kalitesini kontrol etmek, sonraki analizlerin güvenilirliği açısından temel öneme sahiptir.

Sıralı ve uygulamalı biçimde devam etmek istiyorsanız Sıfırdan SPSS dersleri sayfasından sonraki derslere geçebilirsiniz. Araştırmanız için hangi yöntemi kullanacağınızı bilmiyorsanız istatistiksel test seçme aracını kullanabilir; veri kontrolü, analiz ve raporlama konusunda uzman desteğine ihtiyaç duyuyorsanız istatistiksel analiz danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz.