Amaçlı (yargısal) örnekleme nedir? Türleri ve örnekleri
Güncelleme tarihi: 6 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 12
Amaçlı örnekleme, araştırma sorusuna ilişkin ayrıntılı ve anlamlı bilgi sağlayabilecek kişilerin, olayların, belgelerin veya diğer inceleme birimlerinin belirli ölçütlere göre seçildiği olasılıksız bir örnekleme yöntemidir. İngilizce kaynaklarda purposive sampling, purposeful sampling veya judgmental sampling ifadeleriyle karşılaşılabilir. Bu yöntemde katılımcılar rastgele seçilmez. Araştırmacı, hangi özelliklerin çalışma açısından önemli olduğunu önceden belirler ve örneklemi bu özelliklere göre oluşturur. Ancak bu durum, seçimin keyfî biçimde yapıldığı anlamına gelmez. Kullanılan ölçütlerin araştırmanın amacıyla ilişkili, açık ve gerekçelendirilebilir olması gerekir.
Amaçlı örnekleme nedir?
Amaçlı örnekleme, araştırılan konu hakkında bilgi açısından zengin olduğu düşünülen vakaların bilinçli olarak seçilmesine dayanır. Özellikle belirli bir deneyimi yaşamış, belirli bir konuda uzmanlaşmış veya araştırma açısından önemli özelliklere sahip kişilere ulaşılması gerektiğinde kullanılır.
Örneğin yoğun bakım hemşirelerinin mesleki tükenmişlik deneyimlerini inceleyen nitel bir araştırmada, belirli bir süre yoğun bakımda çalışmış hemşireler seçilebilir. Katılımcıların tercih edilme nedeni kolay ulaşılabilir olmaları değil, araştırma sorusuyla doğrudan ilişkili deneyime sahip olmalarıdır.
Amaçlı örnekleme, örnekleme yöntemleri içinde olasılıksız veya rastgele olmayan yöntemler arasında yer alır. Evreni oluşturan her birimin örnekleme seçilme olasılığı bilinmez ve bütün birimlere eşit seçilme şansı verilmez.
Bu nedenle amaçlı örneklemeyle oluşturulan bir çalışma grubunun evreni istatistiksel olarak temsil ettiği ileri sürülmemelidir. Buradaki temel amaç sayısal temsil sağlamak değil, araştırılan olguyu ayrıntılı biçimde anlamaya yardımcı olacak vakalara ulaşmaktır.
Amaçlı örnekleme ne zaman kullanılır?
Amaçlı örnekleme en sık nitel araştırmalarda kullanılmakla birlikte karma yöntem araştırmalarında ve belirli amaçlarla yürütülen nicel çalışmalarda da tercih edilebilir.
Bu yöntem özellikle şu durumlarda uygundur:
Belirli bir deneyimi yaşamış kişilere ulaşılması gerekiyorsa
Araştırma konusu hakkında ayrıntılı bilgi verebilecek katılımcılar aranıyorsa
Nadir veya özel özelliklere sahip bir grup incelenecekse
Tipik, aykırı veya kritik vakaların karşılaştırılması amaçlanıyorsa
Farklı bakış açıları ve deneyimlerin araştırmaya yansıtılması isteniyorsa
Belirli uzmanların veya kilit bilgi sağlayıcıların görüşlerine ihtiyaç duyuluyorsa
Amaçlı örnekleme yalnızca katılımcılar için kullanılmaz. Araştırmanın amacına bağlı olarak okullar, hastaneler, işletmeler, olaylar, resmî belgeler, sosyal medya gönderileri veya başka veri kaynakları da amaçlı biçimde seçilebilir.
Amaçlı örnekleme türleri nelerdir?
Amaçlı örnekleme için farklı sınıflandırmalar bulunmaktadır. Tipik durum, aykırı durum, benzeşik ve maksimum çeşitlilik örneklemeleri en sık karşılaşılan türler arasındadır.
Tipik durum örneklemesi
Tipik durum örneklemesinde sıra dışı olmayan ve araştırılan olgunun olağan görünümünü yansıttığı düşünülen vakalar seçilir. Buradaki “tipik” nitelemesi yalnızca araştırmacının kişisel izlenimine dayandırılmamalı; mümkünse önceki veriler, alan bilgisi veya uzman görüşüyle gerekçelendirilmelidir.
Örneğin yeni bir eğitim programının uygulanışını incelemek isteyen araştırmacı, başarı düzeyi ve öğrenci özellikleri bakımından ortalama koşullara sahip bir okul seçebilir. Amaç, bütün okulları istatistiksel olarak temsil etmek değil, uygulamanın olağan koşullardaki görünümünü ayrıntılı biçimde incelemektir.
Aykırı durum örneklemesi
Aykırı veya uç durum örneklemesinde olağandan belirgin biçimde farklı olan vakalara odaklanılır. Çok başarılı, çok başarısız veya beklenmedik sonuçlar gösteren durumların incelenmesi, olayın altında yatan süreçlerin daha görünür hâle gelmesini sağlayabilir.
Örneğin aynı eğitim programını uygulayan okullar arasından başarı artışı en yüksek ve en düşük olanların seçilmesi, bu farklılığın nedenlerini anlamaya yardımcı olabilir.
Benzeşik örnekleme
Benzeşik örneklemede belirli özellikleri veya deneyimleri ortak olan dar bir grup seçilir. Grup içindeki çeşitlilik sınırlandırılarak belirli bir deneyimin daha derinlemesine incelenmesi amaçlanır.
Örneğin mesleğinin ilk iki yılında olan ve acil serviste çalışan hemşirelerin deneyimlerini inceleyen bir araştırma, benzeşik örneklemeye dayandırılabilir. Katılımcıların benzer özelliklere sahip olması, belirli bir grubun yaşadığı ortak sorunlara odaklanmayı kolaylaştırır.
Maksimum çeşitlilik örneklemesi
Maksimum çeşitlilik örneklemesinde araştırma konusu açısından önemli görülen özellikler bakımından birbirinden farklı vakalar seçilir. Amaç, evreni oranlarıyla temsil etmek değil, olgunun farklı koşullarda ve farklı gruplarda nasıl deneyimlendiğini ortaya koymaktır.
Örneğin tele-sağlık hizmetlerine ilişkin deneyimleri inceleyen bir araştırmada farklı yaş, eğitim, yerleşim yeri ve dijital okuryazarlık düzeylerine sahip katılımcılar seçilebilir. Böylece farklı deneyimler kadar, bu çeşitlilik içinde tekrar eden ortak temalar da belirlenebilir.
Ölçüt örnekleme
Ölçüt örneklemede önceden tanımlanmış bir veya daha fazla koşulu karşılayan bütün uygun vakalar ya da bunlar arasından seçilen vakalar araştırmaya dâhil edilir.
Örneğin son bir yıl içinde belirli bir tedavi programını tamamlamış ve en az altı aydır tanı almış hastaların seçilmesi ölçüt örnekleme kapsamında değerlendirilebilir. Ölçütlerin veri toplamaya başlamadan önce açıkça belirlenmesi gerekir.
Kritik durum örneklemesi
Kritik durum örneklemesinde araştırma sorusu bakımından özellikle açıklayıcı veya belirleyici olacağı düşünülen bir ya da birkaç vaka seçilir. Seçilen vakanın neden kritik kabul edildiği yöntem bölümünde açıkça gerekçelendirilmelidir.
Örneğin bir uygulamanın en sınırlı kaynaklara sahip kurumda nasıl yürütüldüğünün incelenmesi, uygulamanın zorlu koşullardaki işleyişi hakkında önemli bilgiler sağlayabilir.
Amaçlı örnekleme nasıl yapılır?
Amaçlı örneklemenin uygulanması yalnızca “uygun kişilerin seçilmesi” biçiminde açıklanmamalıdır. Seçim sürecinin izlenebilir ve araştırma amacıyla uyumlu olması gerekir. İlk olarak araştırma sorusu açık biçimde belirlenir. Ardından bu soruyu yanıtlayabilecek kişilerin, vakaların veya veri kaynaklarının hangi özelliklere sahip olması gerektiği tanımlanır. Sonraki aşamada araştırmanın amacına uygun amaçlı örnekleme türü seçilir. Örneğin farklı deneyimler karşılaştırılacaksa maksimum çeşitlilik, belirli bir grubun ortak deneyimleri incelenecekse benzeşik örnekleme tercih edilebilir. Katılımcıların araştırmaya alınma ve dışlanma ölçütleri açıkça yazılmalıdır. Katılımcılara nasıl ulaşıldığı, kimlerin davet edildiği, kaç kişinin katılmayı kabul ettiği ve veri toplamanın hangi noktada sonlandırıldığı da raporlanmalıdır.
Amaçlı örnekleme ile kolayda örnekleme arasındaki fark
Amaçlı örnekleme ile kolayda örnekleme zaman zaman karıştırılır. Her iki yöntem de olasılıksız örnekleme grubunda yer alsa da seçim mantıkları farklıdır. Amaçlı örneklemede katılımcılar araştırma sorusu açısından taşıdıkları özellikler veya sağlayabilecekleri bilgi nedeniyle seçilir. Kolayda örneklemede ise araştırmacı, ulaşılması kolay ve çalışmaya katılmaya hazır kişilere yönelir. Bir katılımcının hem kolay ulaşılabilir hem de araştırmanın ölçütlerine uygun olması mümkündür. Ancak kullanılan yöntemin adı, yalnızca katılımcının özelliğine değil, örneklemin hangi seçim mantığıyla oluşturulduğuna göre belirlenmelidir.
Amaçlı örneklemenin avantajları
Amaçlı örnekleme, araştırma konusu hakkında ayrıntılı bilgi sağlayabilecek vakalara doğrudan ulaşılmasına yardımcı olur. Belirli bir deneyime, role veya uzmanlığa sahip grupların incelenmesinde etkili olabilir.
Yöntemin başlıca avantajları şunlardır:
Bilgi açısından zengin vakalara odaklanılmasını sağlar.
Nadir veya ulaşılması güç grupların incelenmesine yardımcı olur.
Farklı amaçlara uygun örnekleme stratejileri sunar.
Nitel verilerin derinliği ve araştırma sorusuyla ilişkisi güçlendirilebilir.
Araştırma ilerledikçe örnekleme stratejisi gerekçeli biçimde geliştirilebilir.
Amaçlı örneklemenin sınırlılıkları
Katılımcıların araştırmacı tarafından belirli ölçütlere göre seçilmesi, seçim yanlılığı riskini beraberinde getirir. Araştırmacının bazı grupları fark etmemesi veya yalnızca kendi beklentileriyle uyumlu vakalara yönelmesi bulguları etkileyebilir.
Başlıca sınırlılıklar şunlardır:
Her birimin seçilme olasılığı bilinmez.
Sonuçlar evrene istatistiksel olarak genellenemez.
Seçim süreci araştırmacının kararlarından etkilenebilir.
Katılımcı ölçütleri yeterince açıklanmazsa yöntemin değerlendirilmesi güçleşir.
Örneklemde önemli deneyim veya bakış açıları gözden kaçabilir.
Bu riskleri azaltmak için katılımcı seçim ölçütleri açıkça belirtilmeli, farklı vakaların neden dâhil edildiği gerekçelendirilmeli ve araştırmacının seçim sürecindeki rolü şeffaf biçimde açıklanmalıdır.
Amaçlı örnekleme tezde nasıl yazılır?
Tez veya makalenin yöntem bölümünde yalnızca “amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır” demek yeterli değildir. Kullanılan amaçlı örnekleme türü, seçim ölçütleri, katılımcılara nasıl ulaşıldığı ve bu yaklaşımın araştırma amacıyla ilişkisi açıklanmalıdır.
Örnek bir raporlama ifadesi şöyledir:
“Çalışma grubunun belirlenmesinde maksimum çeşitlilik amaçlı örnekleme kullanılmıştır. Katılımcılar mesleki deneyim süresi, görev yapılan kurum türü ve eğitim düzeyi bakımından farklılık gösterecek şekilde seçilmiştir. Bu yaklaşım, araştırılan olguya ilişkin farklı deneyimlerin ve bu deneyimler arasındaki ortak noktaların belirlenmesi amacıyla tercih edilmiştir.”
Bu ifade doğrudan kopyalanmak yerine araştırmanın gerçek seçim sürecine göre uyarlanmalıdır. Kullanılmayan bir örnekleme türü veya uygulanmayan bir seçim süreci yöntem bölümünde yazılmamalıdır.
Araştırma yöntemi, örnekleme yaklaşımı ve veri toplama süreci arasında uyum kurmakta zorlanıyorsanız araştırma yöntemi ve desen danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Amaçlı örnekleme hakkında sık sorulan sorular
Amaçlı ve yargısal örnekleme aynı yöntem midir?
Bu ifadeler çoğu kaynakta aynı örnekleme yaklaşımını anlatmak için kullanılmaktadır. “Yargısal” ifadesi araştırmacının değerlendirmesini vurgularken, “amaçlı” ifadesi seçimin araştırma amacıyla ilişkisine dikkat çeker.
Amaçlı örnekleme yalnızca nitel araştırmalarda mı kullanılır?
Hayır. En yaygın kullanım alanı nitel araştırmalar olmakla birlikte karma yöntem çalışmalarında ve belirli amaçlarla yürütülen nicel araştırmalarda da kullanılabilir. Kullanılan yöntemin araştırma amacı ve yapılacak çıkarımlarla uyumlu olması gerekir.
Amaçlı örneklem evreni temsil eder mi?
Amaçlı örneklem istatistiksel anlamda temsili bir örneklem olarak kabul edilmez. Çünkü evrendeki birimlerin seçilme olasılıkları bilinmemektedir. Araştırmanın aktarılabilirliği; bağlamın, katılımcıların ve seçim ölçütlerinin ayrıntılı açıklanması üzerinden değerlendirilir.
Amaçlı örneklemede örneklem büyüklüğü nasıl belirlenir?
Nitel araştırmalarda örneklem büyüklüğü yalnızca evren büyüklüğüne dayalı standart bir formülle belirlenmez. Araştırma sorusunun kapsamı, katılımcı grubunun benzerliği, veri toplama yönteminin derinliği ve elde edilen bilgilerin yeterliliği birlikte değerlendirilir. Doygunluk kullanılacaksa bunun nasıl değerlendirildiği de açıklanmalıdır.
Sonuç
Amaçlı örnekleme, araştırma sorusuna en anlamlı katkıyı sağlayabilecek vakaların belirli ölçütler doğrultusunda seçilmesine dayanır. Yöntemin gücü, araştırmacının dilediği kişileri seçmesinden değil; seçim stratejisinin araştırmanın amacıyla uyumlu, açık ve gerekçeli olmasından kaynaklanır.
Tipik durum, aykırı durum, benzeşik ve maksimum çeşitlilik gibi amaçlı örnekleme türleri farklı araştırma hedeflerine hizmet eder. Bu nedenle önce örnekleme türüne karar verip araştırmayı ona uydurmak yerine, araştırma sorusunun hangi vakaları ve hangi çeşitliliği gerektirdiği belirlenmelidir.
