Deney yöntemi nedir? Özellikleri, türleri ve örnekleri
Güncelleme tarihi: 13 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 25
Deney yöntemi, araştırmacının belirli bir müdahale veya koşul oluşturarak bunun sonuç değişkeni üzerindeki etkisini sistematik biçimde incelediği araştırma yöntemidir. Deneysel araştırmalarda temel amaç, değişkenler arasındaki olası neden-sonuç ilişkisini değerlendirmektir.
Araştırmacı bağımsız değişkeni değiştirir veya bir müdahale uygular, bağımlı değişkende meydana gelen sonucu ölçer ve mümkün olduğunca diğer etkenleri kontrol altında tutar. Ancak bir araştırmanın deneysel olarak adlandırılması, elde edilen her farklılığın doğrudan müdahaleden kaynaklandığını tek başına kanıtlamaz. Araştırma deseni, grupların oluşturulması, ölçümlerin niteliği ve uygulamanın nasıl yürütüldüğü birlikte değerlendirilmelidir.
Deney yönteminin temel özellikleri nelerdir?
Deneysel araştırmaların temelinde üç işlem bulunur:
Müdahale: Araştırmacı bağımsız değişken üzerinde bir değişiklik yapar veya belirli bir uygulama gerçekleştirir.
Karşılaştırma: Müdahalenin uygulandığı durum, uygulanmadığı veya farklı bir uygulamanın yapıldığı durumla karşılaştırılır.
Kontrol: Sonucu etkileyebilecek diğer değişkenlerin etkisi mümkün olduğunca sınırlandırılır.
Gerçek deneysel araştırmalarda katılımcıların gruplara rastgele atanması da önemli bir özelliktir. Rastgele atama, grupların araştırma başlangıcında birbirine daha benzer olmasına yardımcı olur. Ancak her deneysel araştırmada rastgele atama yapılması mümkün değildir.
Deneylerin mutlaka laboratuvarda gerçekleştirilmesi gerekmez. Eğitim ortamlarında, kliniklerde, iş yerlerinde veya günlük yaşam koşullarında da deneysel araştırmalar yürütülebilir. Bu çalışmalar saha deneyi olarak adlandırılabilir.
Deney yöntemindeki temel kavramlar
Deneysel araştırmayı doğru anlayabilmek için bazı kavramların birbirinden ayrılması gerekir.
Kavram | Açıklaması |
Bağımsız değişken | Araştırmacının etkisini incelemek amacıyla değiştirdiği veya uyguladığı değişkendir. |
Bağımlı değişken | Bağımsız değişkenden etkilenip etkilenmediği incelenen sonuç değişkenidir. |
Deney grubu | Araştırılan müdahalenin veya uygulamanın yapıldığı gruptur. |
Kontrol grubu | Müdahalenin uygulanmadığı, olağan uygulamanın sürdürüldüğü veya farklı bir uygulamanın yapıldığı karşılaştırma grubudur. |
Kontrol değişkenleri | Sonucu etkileyebileceği düşünülen ve araştırmada denetlenmeye çalışılan diğer değişkenlerdir. |
Rastgele atama | Katılımcıların deney koşullarına şansa dayalı olarak atanmasıdır. |
Ön test | Müdahaleden önce gerçekleştirilen ölçümdür. |
Son test | Müdahale tamamlandıktan sonra gerçekleştirilen ölçümdür. |
Deney yöntemine örnek
Yeni bir öğretim yönteminin öğrencilerin akademik başarıları üzerindeki etkisinin araştırıldığını düşünelim.
Bu araştırmada:
yeni öğretim yöntemi bağımsız değişkeni,
akademik başarı puanı bağımlı değişkeni,
yeni yöntemin uygulandığı öğrenciler deney grubunu,
mevcut öğretimin sürdürüldüğü öğrenciler kontrol grubunu
oluşturur.
Her iki gruba uygulama öncesinde başarı testi uygulanabilir. Deney grubunda yeni öğretim yöntemi kullanılırken kontrol grubunda mevcut öğretime devam edilir. Uygulama sonunda test tekrarlanarak grupların puanlarındaki değişimler karşılaştırılır.
Deney grubunun puanlarının kontrol grubuna göre daha fazla artması, uygulamanın etkili olabileceğini gösterir. Bununla birlikte başlangıç farklılıkları, gruplara atama yöntemi, araştırmadan ayrılan katılımcılar ve deney süresinde meydana gelen başka olaylar da değerlendirilmelidir.
Deney yöntemi ile gözlem yöntemi arasındaki fark nedir?
Deneysel araştırmalarda da gözlem ve ölçüm yapılır. İki yöntem arasındaki temel fark, araştırmacının sürece müdahale edip etmemesidir.
Özellik | Deney yöntemi | Gözlem yöntemi |
Araştırmacının müdahalesi | Genellikle vardır | Genellikle yoktur |
Bağımsız değişken | Değiştirilir veya müdahale uygulanır | Doğal hâliyle incelenir |
Kontrol düzeyi | Genellikle daha yüksektir | Daha sınırlı olabilir |
Neden-sonuç değerlendirmesi | Uygun tasarımda daha güçlüdür | Alternatif açıklamalar daha fazladır |
Araştırma ortamı | Laboratuvar, klinik, sınıf veya saha | Doğal ya da yapılandırılmış ortam |
Gözlem yönteminin özelliklerini ayrıca gözlem yöntemi nedir? başlıklı yazımızdan inceleyebilirsiniz.
Deneysel araştırma türleri nelerdir?
Deneysel araştırmalar, araştırmacının grupları oluşturma ve değişkenleri kontrol etme düzeyine göre farklı türlere ayrılabilir.
Gerçek deneysel desen
Gerçek deneysel desenlerde katılımcılar deney ve kontrol koşullarına rastgele atanır. Araştırmacı bağımsız değişkene müdahale eder ve sonuçları gruplar arasında karşılaştırır.
Rastgele kontrollü çalışmalar bu gruba örnek verilebilir. Rastgele atama, karıştırıcı değişkenlerin gruplara daha dengeli dağılmasına yardımcı olduğu için neden-sonuç değerlendirmesini güçlendirir.
Yarı deneysel desen
Yarı deneysel araştırmalarda bir müdahale ve karşılaştırma bulunmasına rağmen katılımcılar gruplara rastgele atanmaz.
Örneğin bir okuldaki mevcut iki sınıftan birinde yeni öğretim yönteminin uygulanması yarı deneysel bir çalışma olabilir. Sınıflar önceden oluştuğu için öğrenciler gruplara rastgele dağıtılmamıştır.
Bu desenler eğitim ve sağlık bilimlerinde sık kullanılır. Ancak başlangıçta var olan grup farklılıkları dikkate alınmalıdır.
Zayıf deneysel desen
Zayıf veya ön deneysel desenlerde kontrol grubu, rastgele atama ya da karşılaştırma koşullarından biri veya birkaçı bulunmayabilir.
Tek gruplu ön test–son test deseni buna örnektir. Bir gruba müdahale öncesinde ve sonrasında ölçüm yapılır. Son test puanının yükselmesi müdahalenin etkili olabileceğini düşündürse de değişimin başka etkenlerden kaynaklanma ihtimali dışlanamaz.
Deneysel desen | Müdahale | Kontrol/karşılaştırma grubu | Rastgele atama |
Gerçek deneysel | Var | Var | Var |
Yarı deneysel | Var | Genellikle var | Yok |
Zayıf deneysel | Var | Olmayabilir | Yok |
Deneysel desenlerin sınıflandırılmasında kullanılan adlar ve alt türler kaynaklara göre farklılık gösterebilir. Ankara Üniversitesi açık ders materyallerinde de çok denekli deneysel desenler gerçek, yarı ve zayıf deneysel desenler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Deneysel araştırma düzenekleri
Deneysel araştırma nasıl yapılır?
Deneysel bir araştırmanın temel aşamaları şöyledir:
Araştırma problemi ve hipotezler belirlenir.
Bağımsız ve bağımlı değişkenler tanımlanır.
Uygulanacak müdahale ayrıntılı biçimde planlanır.
Araştırmaya uygun deneysel desen seçilir.
Evren, örneklem ve gruplara atama yöntemi belirlenir.
Geçerli ve güvenilir ölçme araçları seçilir.
Etik kurul ve bilgilendirilmiş onam süreçleri tamamlanır.
Ön test ve diğer başlangıç ölçümleri gerçekleştirilir.
Müdahale belirlenen plana uygun biçimde uygulanır.
Son test ve gerekiyorsa izlem ölçümleri yapılır.
Veriler uygun istatistiksel yöntemlerle analiz edilir.
Bulgular araştırmanın sınırlılıklarıyla birlikte raporlanır.
Müdahalenin kim tarafından, ne kadar süreyle, hangi sıklıkta ve hangi koşullarda uygulanacağı önceden açıklanmalıdır. Aksi takdirde elde edilen sonuçların tekrarlanması ve değerlendirilmesi güçleşir.
Deney yönteminin güçlü yanları nelerdir?
Deney yönteminin başlıca güçlü yanları şunlardır:
Değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini incelemeye elverişlidir.
Bağımsız değişken üzerinde doğrudan müdahale yapılabilir.
Kontrol ve karşılaştırma grupları kullanılabilir.
Rastgele atama yoluyla grupların başlangıçta dengelenmesi sağlanabilir.
Aynı işlem basamakları kullanılarak çalışma tekrarlanabilir.
Müdahalenin etkisi ön test, son test ve izlem ölçümleriyle değerlendirilebilir.
Bununla birlikte deneysel bir araştırma yalnızca kontrollü olduğu için otomatik olarak geçerli ve güvenilir sayılmaz. Ölçme hataları, uygulama farklılıkları, katılımcı kayıpları ve araştırmacı yanlılığı sonuçları etkileyebilir.
Deney yönteminin sınırlılıkları nelerdir?
Deneysel araştırmaların bazı sınırlılıkları bulunmaktadır:
Bazı değişkenlere etik veya uygulamalı nedenlerle müdahale edilemez.
Rastgele atama her araştırma ortamında mümkün olmayabilir.
Katılımcıların hangi grupta olduklarını bilmesi davranışlarını değiştirebilir.
Deney ve kontrol grupları arasında bilgi veya uygulama geçişi olabilir.
Araştırma süresince katılımcı kayıpları meydana gelebilir.
Yapay deney koşulları, sonuçların gerçek yaşama genellenmesini sınırlandırabilir.
Deneylerin hazırlanması ve uygulanması zaman, uzmanlık ve maliyet gerektirebilir.
Deneysel yöntem yalnızca doğa bilimlerinde kullanılmaz. Eğitim, psikoloji, sağlık, işletme ve davranış bilimlerinde de deneysel ve yarı deneysel araştırmalardan yaygın biçimde yararlanılır.
Deneysel araştırmalarda geçerliği tehdit eden etkenler
Araştırma sırasında ortaya çıkan değişimin gerçekten uygulamadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı iç geçerlikle ilgilidir. Bulguların farklı kişi, ortam ve zamanlara aktarılabilirliği ise dış geçerlik kapsamında değerlendirilir.
İç geçerliği tehdit edebilecek başlıca durumlar şunlardır:
Deney ve kontrol gruplarının başlangıçta farklı olması
Araştırma sırasında meydana gelen dış olaylar
Katılımcılarda zamanla oluşan doğal değişimler
Ön test uygulanmasının son test cevaplarını etkilemesi
Kullanılan ölçme aracının veya ölçüm koşullarının değişmesi
Katılımcıların araştırmadan ayrılması
Deney ve kontrol grupları arasında etkileşim oluşması
Bu tehditler araştırma deseni oluşturulurken değerlendirilmeli ve alınan önlemler yöntem bölümünde açıklanmalıdır.
Deneysel araştırmalarda hangi analizler kullanılır?
Kullanılacak istatistiksel yöntem; grup sayısına, ölçüm zamanlarına, bağımlı değişkenin türüne ve araştırma desenine göre belirlenir.
Örneğin:
İki bağımsız grubun yalnızca son test puanları karşılaştırılacaksa bağımsız örneklem t testi,
Aynı grubun ön test ve son test puanları karşılaştırılacaksa eşleştirilmiş t testi,
Deney ve kontrol gruplarının zamana bağlı değişimi karşılaştırılacaksa karma desen ANOVA,
Ön test puanları kontrol edilerek son test karşılaştırılacaksa ANCOVA,
Birden fazla ölçüm zamanı veya karmaşık veri yapısı varsa karma etkili modeller
değerlendirilebilir.
Bu örnekler kesin test seçimi anlamına gelmez. Parametrik yöntemlerin varsayımları, örneklem büyüklüğü, eksik veriler ve bağımlı değişkenin ölçüm düzeyi ayrıca incelenmelidir. Araştırmanıza uygun olabilecek yöntemleri ön değerlendirmek için ücretsiz istatistiksel test seçme aracımızı kullanabilirsiniz.
Deneysel yöntem araştırmanın yöntem bölümünde nasıl yazılır?
Yöntem bölümünde yalnızca “deneysel yöntem kullanılmıştır” denilmesi yeterli değildir. Araştırmanın deseni, grupların nasıl oluşturulduğu, müdahalenin kapsamı, ölçüm zamanları ve analiz planı açıklanmalıdır.
Örnek bir ifade şöyledir:
“Bu araştırma, ön test–son test kontrol gruplu yarı deneysel desende yürütülmüştür. Araştırmada mevcut iki sınıftan biri deney, diğeri kontrol grubu olarak belirlenmiştir. Deney grubuna altı hafta süreyle yeni öğretim yöntemi uygulanırken kontrol grubunda mevcut öğretim sürdürülmüştür. Her iki gruba uygulama öncesinde ve sonrasında aynı başarı testi uygulanmıştır.”
Rastgele atama yapılmadıysa çalışma gerçek deneysel olarak adlandırılmamalı ve katılımcıların gruplara nasıl yerleştirildiği açıkça belirtilmelidir.
Sıkça sorulan sorular
Her deneysel araştırmada kontrol grubu bulunur mu?
Hayır. Gerçek ve birçok yarı deneysel desende kontrol veya karşılaştırma grubu bulunurken tek gruplu zayıf deneysel desenlerde bulunmayabilir.
Rastgele örnekleme ile rastgele atama aynı mıdır?
Hayır. Rastgele örnekleme, katılımcıların evrenden nasıl seçildiğiyle; rastgele atama ise araştırmaya alınan katılımcıların deney koşullarına nasıl yerleştirildiğiyle ilgilidir.
Deneyler yalnızca laboratuvarda mı yapılır?
Hayır. Deneysel araştırmalar laboratuvarın yanında okul, klinik, hastane, iş yeri ve diğer doğal ortamlarda da gerçekleştirilebilir.
Deneysel araştırma kesin olarak nedensellik gösterir mi?
İyi planlanan deneysel desenler nedensel çıkarımı güçlendirir. Ancak rastgele atama, uygulama bütünlüğü, katılımcı kayıpları ve alternatif açıklamalar incelenmeden kesin nedensel yorum yapılmamalıdır.
Tek grup ön test–son test çalışması deneysel midir?
Bu desen genellikle zayıf veya ön deneysel desen olarak sınıflandırılır. Kontrol grubu bulunmadığı için gözlenen değişimin yalnızca müdahaleden kaynaklandığını göstermek güçtür.
Araştırma deseninizi oluşturma, deney ve kontrol gruplarını planlama veya yöntem bölümünü hazırlama konusunda desteğe ihtiyacınız varsa araştırma yöntemi ve metodoloji danışmanlığı sayfamızı inceleyebilir ya da danışmanlık talebinizi iletebilirsiniz.
