Tez yazımında yapılan 12 hata ve çözüm yolları
Güncelleme tarihi: 1 gün önce
Tez yazımında yapılan hatalar yalnızca yazım ve noktalama yanlışlarından oluşmaz. Araştırma konusunun gereğinden geniş seçilmesi, araştırma sorularıyla yöntemin uyuşmaması, veri toplanmadan önce analiz planının hazırlanmaması ve kaynakların birbirinden kopuk biçimde özetlenmesi de tezin bilimsel niteliğini doğrudan etkileyebilir. Bu sorunların önemli bir bölümü tez tamamlandıktan sonra değil, araştırmanın başlangıç aşamasında alınan kararlarla ortaya çıkar.
Tez süreci konu belirleme, literatür taraması, araştırma yönteminin oluşturulması, veri toplama, analiz, raporlama ve biçimsel düzenleme aşamalarından meydana gelen bütünlüklü bir çalışmadır. Bir aşamadaki eksiklik daha sonraki bölümlere de yansıyabilir. Örneğin araştırma sorusu açık değilse uygun analiz yöntemini seçmek, bulguları düzenlemek ve tartışma bölümünü yazmak zorlaşır.
Bu rehberde tez yazarken yapılan en yaygın hataları, bu hataların neden sorun oluşturduğunu ve nasıl düzeltilebileceğini inceleyeceğiz.
1. Çok geniş veya belirsiz bir tez konusu seçmek
“Öğrencilerin akademik başarısını etkileyen faktörler” gibi bir konu ilk bakışta anlamlı görünse de tek bir tez kapsamında araştırılamayacak kadar geniştir. Hangi öğrencilerin, hangi başarı ölçütünün, hangi faktörlerin ve hangi bağlamın inceleneceği belli değildir. Konu geniş kaldığında literatür taraması kontrol edilemez hâle gelir ve araştırma soruları birbirinden kopuklaşır.
Konuyu sınırlandırırken çalışma grubu, temel değişkenler, araştırma ortamı ve incelenecek ilişki açıkça belirlenmelidir. Örneğin konu, “Ortaokul öğrencilerinde akademik öz yeterlik ile matematik başarısı arasındaki ilişkinin incelenmesi” biçiminde daraltılabilir. Ancak başlığın son hâli, veri erişimi ve kullanılacak yöntem değerlendirildikten sonra verilmelidir.
Konu seçiminin bütün araştırma planıyla birlikte değerlendirilmesi gerekiyorsa akademik danışmanlık hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
2. Konuyu yalnızca ilgi çekici olmasına göre belirlemek
Öğrencinin ilgisini çeken bir konu seçmesi motivasyon açısından önemlidir; ancak konu belirlemede tek ölçüt bu olmamalıdır. Çalışma için yeterli kaynağa ulaşılamaması, gerekli izinlerin alınamaması, hedeflenen örnekleme erişilememesi veya veri toplama aracının bulunmaması araştırmanın uygulanmasını engelleyebilir. Özellikle tez süresi sınırlıysa konu seçiminde akademik önem kadar uygulanabilirlik de dikkate alınmalıdır.
Başlangıçta kısa bir ön tarama yapılarak ilgili alanda hangi çalışmaların bulunduğu, hangi veri toplama araçlarının kullanılabileceği ve hedef gruba erişimin mümkün olup olmadığı değerlendirilmelidir. Ardından araştırma problemi, amaç, sorular, yöntem ve analiz planı bir bütün olarak ele alınmalıdır. Böylece ilgi çekici ancak uygulanması mümkün olmayan bir konuya aylar harcanmasının önüne geçilebilir.
3. Araştırma problemi ile amacı birbirine karıştırmak
Araştırma problemi, çalışmanın hangi bilgi eksikliğine veya açıklanması gereken duruma odaklandığını gösterir. Araştırmanın amacı ise bu problemi incelemek için çalışmada ne yapılacağını belirtir. Tezlerde sıklıkla geniş bir konu açıklaması problem olarak sunulmakta veya amaç bölümü araştırmanın önemini anlatan genel ifadelerden oluşmaktadır.
Problem, amaç, araştırma soruları ve hipotezler arasında açık bir mantık ilişkisi bulunmalıdır. Her araştırma sorusunun belirli bir veri ve analizle cevaplanabilir olması, amaç bölümünde belirtilmeyen konuların sonradan bulgulara eklenmemesi gerekir. Tezin yöntem ve bulgular bölümleri de başlangıçta belirlenen bu sorulara göre yapılandırılmalıdır.
4. Literatür taramasını makale özetleri toplamına dönüştürmek
Literatür taramasında sık görülen hatalardan biri, bulunan çalışmaların art arda özetlenmesidir. “A araştırmacısı bunu bulmuştur, B araştırmacısı şunu belirtmiştir” biçimindeki bir metin kaynak sayısını artırabilir; ancak çalışmalar arasındaki ilişkiyi ve mevcut araştırmanın gerekçesini açıklamaz. İyi bir literatür bölümü yalnızca daha önce ne yapıldığını değil, bulguların hangi noktalarda birleştiğini veya ayrıldığını da göstermelidir.
Kaynaklar kronolojik, tematik veya kuramsal bir yapı içerisinde karşılaştırılabilir. Kullanılan yöntemler, örneklemler, temel sonuçlar ve araştırma boşlukları birlikte değerlendirilmelidir. Literatür taramasının sonunda mevcut tezin önceki çalışmalardan hangi yönüyle ayrıldığı ve hangi soruya cevap aradığı açıkça görülebilmelidir.
Ayrıntılı yöntem için literatür taraması nasıl yapılır? başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.
5. Kaynakları okumadan aktarmak
Bir makaledeki bilginin başka bir kaynak üzerinden alınması, özgün kaynağın bağlamının kaybolmasına ve yanlış atıf yapılmasına neden olabilir. Özellikle yalnızca özet bölümü, arama motoru sonucu veya başka bir tezdeki aktarım kullanıldığında çalışmanın yöntemi ve sınırlılıkları gözden kaçabilir. Kaynağın gerçekten iddia edilen sonucu destekleyip desteklemediği anlaşılmadan yapılan atıflar, metnin güvenilirliğini zayıflatır.
Mümkün olduğunda özgün çalışmaya ulaşılmalı, ilgili bölüm okunmalı ve kaynak bilgileri yazım sırasında kaydedilmelidir. Doğrudan alıntı ile yeniden ifade edilen bilgi birbirinden ayrılmalı; metin içi atıflarla kaynakça listesi düzenli olarak karşılaştırılmalıdır. Kaynak yönetim programları süreci kolaylaştırabilir ancak oluşturulan kayıtların doğruluğu yine araştırmacı tarafından kontrol edilmelidir.
6. Araştırma sorusu, yöntem ve analizi birbirinden bağımsız planlamak
Araştırmanın deseni, değişkenleri, veri toplama aracı ve analiz yöntemi aynı araştırma sorusuna hizmet etmelidir. Örneğin iki değişken arasındaki ilişkiyi inceleyen bir araştırma sorusunun yalnızca frekans ve yüzde tablolarıyla cevaplanması mümkün değildir. Benzer biçimde deneysel olmayan kesitsel bir çalışmadan kesin neden-sonuç çıkarımları yapılması da uygun olmaz.
Her araştırma sorusunun karşısına kullanılacak değişkenler, ölçüm düzeyleri ve uygun olabilecek analiz yöntemi yazılabilir. Bu eşleştirme veri toplanmadan önce yapılırsa eksik değişken, yetersiz örneklem veya kullanılamayan veri toplama aracı gibi sorunlar erkenden fark edilir. Hangi analizin uygun olduğundan emin değilseniz ücretsiz istatistiksel test seçme aracımızdan yararlanabilirsiniz.
7. Örneklem büyüklüğünü gerekçelendirmemek
Örneklem sayısını yalnızca önceki bir tezde kullanılan sayıya, ulaşılabilen katılımcılara veya genel bir kurala göre belirlemek araştırmanın özelliklerini göz ardı edebilir. Gerekli örneklem büyüklüğü araştırma deseni, temel sonuç değişkeni, kullanılacak analiz, beklenen etki büyüklüğü, anlamlılık düzeyi ve hedeflenen istatistiksel güç gibi unsurlara bağlıdır. Nitel araştırmalarda ise sayısal bir formülden çok araştırma amacı, katılımcı çeşitliliği ve bilgi yeterliliği önem taşır.
Örneklem planı yöntem bölümünde yalnızca sonuç olarak verilmemeli, hangi yaklaşımla belirlendiği de açıklanmalıdır. Kayıp, eksik yanıt veya araştırmadan çekilme ihtimali varsa başlangıçta ulaşılması gereken kişi sayısı buna göre değerlendirilebilir. Ön hesaplama yapmak için örneklem büyüklüğü hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
8. Verileri topladıktan sonra analiz yöntemini düşünmek
Analiz planının veri toplama tamamlandıktan sonra hazırlanması, bazı araştırma sorularının cevaplanamamasına neden olabilir. Gerekli bir değişkenin ölçülmemesi, kategorilerin yanlış oluşturulması veya ölçüm zamanlarının araştırma desenine uygun planlanmaması sonradan kolayca düzeltilemez. Çok sayıda analiz arasından yalnızca anlamlı sonuç verenlerin seçilmesi de araştırmanın güvenilirliğini zedeler.
Veri toplamadan önce temel ve ikincil araştırma soruları, değişkenlerin kodlanması, ölçek puanlarının hesaplanması, varsayım kontrolleri ve kullanılacak testler için bir ön plan oluşturulmalıdır. Plan gerektiğinde verinin özelliklerine göre güncellenebilir; ancak değişikliklerin nedeni açıklanmalıdır. Böylece analiz süreci, rastgele denemeler yerine araştırma sorularına dayalı olarak yürütülür.
9. İstatistiksel testi yalnızca normallik sonucuna göre seçmek
Parametrik veya parametrik olmayan test seçimini yalnızca Shapiro-Wilk testinin anlamlılığına göre yapmak yaygın bir hatadır. Örneklem büyüklüğü arttıkça bu test küçük sapmaları da anlamlı gösterebilir; küçük örneklemlerde ise önemli sapmaları belirleyecek güce sahip olmayabilir. Ayrıca test seçimi yalnızca normalliğe değil, araştırma amacına, bağımlı ve bağımsız grup yapısına, ölçüm düzeylerine ve yönteme özgü diğer varsayımlara bağlıdır.
Normallik değerlendirmesinde histogram, Q-Q grafiği, uç değerler, çarpıklık ve basıklık gibi bilgiler birlikte incelenmelidir. Bağımsızlık, varyansların homojenliği, doğrusallık veya regresyon eğimlerinin homojenliği gibi varsayımlar da kullanılacak yönteme göre kontrol edilmelidir. Verileriniz hazırsa SPSS ve istatistiksel analiz danışmanlığı kapsamında analiz planınızın bütün olarak değerlendirilmesini isteyebilirsiniz.
10. Bulguları yalnızca p değerleriyle raporlamak
Bir sonucun p < 0,05 olması, farkın veya ilişkinin ne kadar güçlü ve uygulamada ne kadar önemli olduğunu tek başına göstermez. Yalnızca anlamlılık değerlerinin verilmesi; grup ortalamaları, standart sapmalar, güven aralıkları ve etki büyüklükleri hakkında bilgi sağlamaz. Ayrıca istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir sonuç da otomatik olarak “hiçbir ilişki veya fark yoktur” biçiminde yorumlanmamalıdır.
Raporlanacak istatistikler kullanılan teste ve araştırma alanındaki yazım standartlarına göre belirlenmelidir. Genellikle betimsel değerler, test istatistiği, serbestlik derecesi, p değeri ve uygun etki büyüklüğünün birlikte sunulması gerekir. Sonuçlar yalnızca SPSS tabloları kopyalanarak değil, araştırma sorularıyla ilişkilendirilmiş açık bir anlatımla raporlanmalıdır.
11. Bulgular ile tartışma bölümünü birbirine karıştırmak
Bulgular bölümünün temel görevi, yapılan analizlerden elde edilen sonuçları düzenli ve tarafsız biçimde sunmaktır. Tartışma bölümünde ise bu sonuçların ne anlama geldiği, önceki araştırmalarla nasıl ilişkilendirilebileceği ve olası açıklamalar ele alınır. Bulgular bölümünde uzun literatür değerlendirmeleri yapmak veya tartışma bölümünde yeni analiz sonuçları sunmak iki bölümün işlevini belirsizleştirir.
Tartışma yazılırken araştırma soruları veya temel bulgular izlenebilir bir sıra içinde ele alınabilir. Her bulgu önce kısaca hatırlatılmalı, ardından literatürle karşılaştırılmalı ve olası açıklamalar araştırmanın sınırları içerisinde değerlendirilmelidir. Kesitsel veya gözlemsel çalışmalarda nedensel ifadelerden kaçınılmalı, desteklenmeyen genellemeler yapılmamalıdır.
12. Kaynakça ve tez formatını son güne bırakmak
Kaynakça, tablo numaraları, şekil listeleri, başlık biçimleri ve sayfa düzeni küçük ayrıntılar gibi görünse de tez büyüdükçe düzeltilmeleri zaman alır. Metin içindeki atıflarla kaynakça listesinin uyuşmaması, aynı kaynağın farklı biçimlerde yazılması veya otomatik içindekiler yapısının sonradan kurulmaya çalışılması teslim öncesinde ciddi zaman kaybına yol açabilir.
Üniversitenizin güncel tez yazım kılavuzunu çalışmanın başında edinmeniz ve Word belgesindeki başlık stillerini başlangıçtan itibaren kullanmanız yararlı olur. Kaynaklar yazım sırasında düzenli olarak kaydedilmeli, tablolar ve şekiller otomatik numaralandırılmalı, son teslimden önce metin hem bilimsel hem de biçimsel açıdan kontrol edilmelidir. Teziniz tamamlandıysa akademik editörlük, kaynakça ve tez formatlama desteğimizi inceleyebilirsiniz.
Akademik destek alırken yapılan en önemli hata
Akademik desteği, tezin sorumluluğunu tamamen başka birine bırakmak şeklinde değerlendirmek önemli bir hatadır. Araştırmacının tezindeki problemi, yöntemi, veri toplama sürecini ve temel sonuçları anlayabilmesi gerekir. Aksi durumda öğrenci yalnızca metnin kontrolünü kaybetmekle kalmaz, danışman görüşmelerinde ve tez savunmasında çalışmasını açıklamakta da zorlanabilir.
Doğru akademik destek, öğrencinin yerine araştırmacı olmak değil; öğrencinin konu, yöntem, veri analizi, raporlama veya biçimlendirme aşamasındaki belirli bir sorunu çözmesine yardımcı olmaktır. Hangi desteğe ihtiyacınız olduğu net değilse “Tez yazdırmak istiyorum: Hangi desteğe ihtiyacınız var?” başlıklı rehberden başlayabilirsiniz.
Tezinizi teslim etmeden önce kontrol edin
Tez tesliminden önce yalnızca yazım yanlışlarını aramak yeterli değildir. Araştırma sorularından kaynakçaya kadar bütün bölümler arasındaki uyum gözden geçirilmelidir. Aşağıdaki kısa kontrol listesi, son incelemeyi daha sistemli yürütmenize yardımcı olabilir:
Başlık, problem ve amaç aynı araştırma odağına yöneliyor mu?
Her araştırma sorusu yöntem ve bulgularda karşılık buluyor mu?
Örneklem seçimi ve büyüklüğü gerekçelendirilmiş mi?
Veri toplama araçları ve puanlama yöntemleri açıklanmış mı?
Kullanılan analizlerin varsayımları kontrol edilmiş mi?
Tablolardaki değerlerle metindeki açıklamalar uyuşuyor mu?
Bulgular ile tartışma bölümü birbirinden ayrılmış mı?
Genellemeler araştırma deseni ve örneklemle sınırlı mı?
Metin içindeki bütün atıflar kaynakçada bulunuyor mu?
Kaynakçadaki bütün eserler metin içerisinde kullanılmış mı?
Başlıklar, tablolar, şekiller ve sayfa numaraları kılavuza uygun mu?
Danışman tarafından istenen düzeltmelerin tamamı uygulanmış mı?
Sonuç
Tez yazımında yapılan hataların çoğu son okumada düzeltilebilecek basit biçim sorunlarından ibaret değildir. Konu seçimi, araştırma soruları, yöntem, örneklem ve analiz planı arasında başlangıçtan itibaren tutarlı bir yapı kurulmadığında sorunlar tezin bütün bölümlerine yayılabilir. Bu nedenle tez sürecini birbirinden bağımsız görevler yerine, her aşaması diğerini etkileyen bir araştırma projesi olarak değerlendirmek gerekir.
Takıldığınız nokta konu, problem, amaç veya yöntemse akademik danışmanlık; veri ve analizlerle ilgiliyse istatistiksel analiz danışmanlığı; tamamlanmış metnin dil, kaynakça veya format açısından düzenlenmesi gerekiyorsa editörlük, çeviri ve yayın desteği alabilirsiniz. Çalışmanızın mevcut durumunu ve ihtiyaç duyduğunuz desteği açıklayarak danışmanlık talebinizi iletebilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Tez yazımında en sık yapılan hata nedir?
Tek bir hatadan söz etmek güçtür; ancak araştırma problemi, amaç, yöntem ve analiz arasındaki uyumsuzluk tezin tamamını etkileyen temel sorunlardan biridir. Bu yapı başlangıçta doğru kurulmadığında bulgular ve tartışma bölümlerinde de önemli sorunlar ortaya çıkabilir.
Tez yazmaya hangi bölümden başlanmalıdır?
Tez metninin yazım sırası üniversiteye ve araştırmanın niteliğine göre değişebilir; ancak araştırma problemi, amaç, sorular ve yöntem belirlenmeden kapsamlı bir metin yazmaya başlamak doğru değildir. Literatür taraması da konu belirleme aşamasından itibaren yürütülmeli ve araştırma ilerledikçe güncellenmelidir.
Tezde yalnızca p değerlerini vermek yeterli midir?
Genellikle yeterli değildir. Kullanılan analize göre betimsel istatistikler, test istatistiği, serbestlik derecesi, p değeri, güven aralığı ve etki büyüklüğü gibi bilgilerin birlikte sunulması gerekebilir.
Tez tamamlandıktan sonra profesyonel kontrol yapılabilir mi?
Hazırlanmış tez; akademik dil, anlatım, yöntemsel tutarlılık, istatistiksel raporlama, atıf-kaynakça uyumu ve üniversite formatı açısından kontrol edilebilir. Ancak yapılacak incelemenin kapsamı, dosya değerlendirilmeden önce açıkça belirlenmelidir.
Yapay zekâ kullanmak tezdeki hataları önler mi?
Yapay zekâ araçları fikirleri sınıflandırma, çalışma planı oluşturma veya dil kontrolü gibi bazı yardımcı görevlerde kullanılabilir; ancak ürettikleri bilgi, kaynak ve yorumlar hatalı olabilir. Kullanılan her bilgi özgün kaynaktan doğrulanmalı, kişisel veya hassas araştırma verileri kontrolsüz biçimde bu sistemlere yüklenmemeli ve üniversitenin ilgili kuralları dikkate alınmalıdır.
