Tezde kavramsal ve kuramsal çerçeve nedir, nasıl yazılır?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
Tezin giriş bölümünü tamamladıktan sonra araştırmanın bilimsel altyapısının açıklanacağı bölüme geçilir. Bu bölüm bazı tezlerde “kavramsal çerçeve”, bazılarında “kuramsal çerçeve”, “teorik çerçeve”, “literatür taraması”, “temel kavramlar” veya “genel bilgiler” şeklinde adlandırılabilir. Bu adlandırmaların her zaman aynı anlamda kullanıldığını söylemek doğru değildir. Kavramsal ve kuramsal çerçeve akademik açıdan farklı işlevlere sahip olabilir. Bununla birlikte, üniversitelerin tez yazım kılavuzlarında ve farklı bilim alanlarında bu kavramların kullanım biçimleri değişebilmektedir. Bu nedenle bölümün adını belirlerken öncelikle bağlı bulunduğunuz enstitünün tez yazım kılavuzunu ve danışmanınızın yönlendirmesini dikkate almalısınız. Bu yazıda kavramsal çerçevenin ne olduğunu, kuramsal çerçeveden hangi yönleriyle ayrıldığını, bölümün başlıklarının nasıl oluşturulacağını ve kaynaklardan yararlanırken nelere dikkat edilmesi gerektiğini örneklerle açıklayacağız.
Kavramsal çerçeve nedir?
Kavramsal çerçeve, araştırmanın dayandığı temel kavramları ve bu kavramlar arasındaki ilişkileri açıklayan yapıdır. Okuyucu bu bölüm sayesinde araştırmanın hangi kavramlar etrafında şekillendiğini, bu kavramların çalışmada hangi anlamda kullanıldığını ve araştırma problemiyle nasıl ilişkilendirildiğini anlayabilir.
Örneğin iş tatmini, örgütsel bağlılık ve çalışan performansı arasındaki ilişkilerin incelendiği bir araştırmada bu üç kavramın yalnızca sözlük anlamlarını vermek yeterli olmaz. Her kavramın bilimsel literatürde nasıl ele alındığı, hangi boyutlardan oluştuğu, nasıl ölçüldüğü ve diğer kavramlarla nasıl ilişkilendirildiği açıklanmalıdır.
Kavramsal çerçevenin amacı konuyla ilgili bulunan bütün bilgileri teze aktarmak değildir. Araştırma problemi, amaçları ve değişkenleri bakımından gerekli olan bilgilerin seçilerek anlamlı bir bütün içerisinde sunulmasıdır.
Kuramsal çerçeve nedir?
Kuramsal çerçeve, araştırmanın dayandığı yerleşik bir kuramı veya birbiriyle ilişkili kuramsal yaklaşımları ifade eder. Araştırmacı, ele aldığı problemi hangi bilimsel bakış açısıyla değerlendireceğini ve elde ettiği bulguları hangi kuramsal temele göre yorumlayacağını bu çerçeve aracılığıyla gösterir.
Örneğin bir araştırma sosyal öğrenme kuramına, planlı davranış teorisine veya teknoloji kabul modeline dayanıyorsa ilgili kuramın temel varsayımları açıklanmalı ve araştırma konusuyla ilişkisi kurulmalıdır. Kuramın yalnızca tanıtılması yeterli değildir; araştırmanın sorularını, hipotezlerini veya değişkenler arasındaki beklenen ilişkileri nasıl açıkladığı da gösterilmelidir.
Her tezde mutlaka adı açıkça belirtilmiş bir kuram bulunması gerekmez. Bu durum araştırma alanına, problemin niteliğine ve kullanılan yönteme göre değişebilir. Ancak araştırmada belirli bir kuramdan yararlanılıyorsa bu kuramın çalışmadaki işlevi açıkça ortaya konulmalıdır.
Kavramsal çerçeve ile kuramsal çerçeve arasındaki fark nedir?
Bu iki kavram tezlerde sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aralarında temel bir ayrım bulunur:
Kavramsal çerçeve, araştırmadaki temel kavramları ve bu kavramların birbiriyle olan ilişkilerini düzenler.
Kuramsal çerçeve, araştırmanın dayandığı mevcut kuramı veya kuramları açıklar.
Kavramsal çerçeve araştırmanın konusuna özel olarak oluşturulabilir.
Kuramsal çerçeve, literatürde geliştirilmiş ve bilimsel çalışmalarda kullanılan kuramsal bir yapıya dayanır.
Kavramsal çerçeve çalışmada “hangi kavramların ve ilişkilerin ele alındığını”, kuramsal çerçeve ise bu ilişkilerin “hangi bilimsel bakış açısıyla açıklandığını” gösterir.
Bir tezde bu yapılardan yalnızca biri kullanılabileceği gibi ikisine birlikte de yer verilebilir. Ayrıca bazı enstitüler her ikisini aynı ana başlık altında ele alabilir. Dolayısıyla bölümün adı ve yerleşimi konusunda tek bir üniversitedeki tez örneğini esas almak yerine kendi enstitünüzün güncel kılavuzunu incelemelisiniz.
Genel bilgiler ve literatür taraması aynı bölüm müdür?
Özellikle sağlık bilimleri alanındaki tezlerde giriş bölümünden sonra “Genel Bilgiler” başlığıyla karşılaşılabilir. Bu bölümde hastalık, uygulama, tedavi, ölçüm veya araştırılan diğer temel konular bilimsel kaynaklara dayanılarak açıklanır.
Bazı tezlerde ise aynı konular “Literatür Taraması” veya “Kavramsal Çerçeve” başlığı altında sunulabilir. Ancak literatür taraması yalnızca genel bilgilerin sıralanması anlamına gelmez. Önceki araştırmaların hangi sonuçlara ulaştığını, çalışmalar arasında nasıl bir ilişki bulunduğunu ve mevcut araştırmanın literatürde hangi boşluğa karşılık geldiğini gösterecek bir değerlendirme yapılmalıdır. Bu nedenle bölümün adı değişse bile temel amaç aynıdır: Okuyucunun araştırma problemini anlayabilmesi için ihtiyaç duyduğu bilimsel zemini kurmak.
Kavramsal çerçeve nasıl yazılır?
Kavramsal çerçeve yazmaya doğrudan kaynaklardan cümle toplamaya başlayarak değil, bölümün yapısını planlayarak başlamak gerekir.
1. Araştırma problemi ve amacı incelenir
Öncelikle araştırmanın neyi açıklamaya, karşılaştırmaya veya değerlendirmeye çalıştığı belirlenmelidir. Kavramsal çerçevede yer alacak konular, araştırmanın problemi ve amaçlarıyla doğrudan ilişkili olmalıdır. Bir bilginin araştırma başlığıyla genel olarak ilgili olması, mutlaka bu bölümde bulunması gerektiği anlamına gelmez.
2. Temel kavramlar belirlenir
Araştırma başlığındaki ve problem cümlesindeki temel kavramlar çıkarılır. Nicel araştırmalarda bunlar çoğunlukla değişkenlerle ilişkilidir. Nitel araştırmalarda ise araştırılan olgu, deneyim, süreç veya bağlam öne çıkabilir.
Her kavram için şu sorular sorulabilir:
Kavram nasıl tanımlanmaktadır?
Hangi boyutlardan oluşmaktadır?
Literatürde farklı biçimlerde ele alınmış mıdır?
Araştırma açısından hangi özellikleri önemlidir?
Diğer kavramlarla nasıl ilişkilidir?
3. İlgili kuramlar araştırılır
Çalışmanın dayandırılabileceği bir kuram veya model bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Uygun bir kuram varsa bunun temel varsayımları, bileşenleri ve araştırma konusuyla ilişkisi açıklanır. Yalnızca tezde kuramsal çerçeve bulunsun diye araştırmayla ilgisi zayıf bir kuram eklenmemelidir. Kullanılan kuramın araştırma sorularına, hipotezlere veya bulguların yorumlanmasına katkı sağlaması gerekir.
4. Kaynak taraması yapılır
Kitaplar, hakemli makaleler, tezler, bilimsel bildiriler, resmî raporlar ve güvenilir kurumsal yayınlar incelenebilir. Kaynak seçiminde yalnızca konu benzerliğine değil; yayının güncelliğine, bilimsel niteliğine ve araştırmada kullanılacak bilgiyle doğrudan ilişkisine de bakılmalıdır. Temel kuramlar ve kavramların geçmişi açıklanırken eski tarihli özgün kaynaklara başvurulabilir. Güncel veriler, uygulamalar ve araştırma sonuçları için ise mümkün olduğunca yeni kaynaklardan yararlanılmalıdır.
5. Ana ve alt başlıklar oluşturulur
Bulunan bilgiler rastgele sıralanmak yerine genelden özele ilerleyen tematik bir yapı içerisinde düzenlenmelidir. Önce temel kavramlar açıklanabilir, ardından kavramların boyutlarına, aralarındaki ilişkilere ve konuyla ilgili önceki araştırmalara geçilebilir. Başlıklar oluşturulurken araştırmanın amaçları ve değişkenleri göz önünde bulundurulmalıdır. Araştırmayla doğrudan ilişkisi bulunmayan başlıkların eklenmesi, bölümün gereksiz yere uzamasına ve ana konudan uzaklaşmasına neden olur.
6. Kaynaklar özetlenmez, sentezlenir
Kavramsal çerçeve, her paragrafta farklı bir araştırmanın özetlendiği kaynaklar listesi biçiminde yazılmamalıdır. Benzer ve farklı sonuçlara ulaşan çalışmalar birlikte değerlendirilmeli; görüşler, bulgular ve kuramsal yaklaşımlar arasındaki ilişkiler gösterilmelidir. Amaç yalnızca “kim ne söylemiş?” sorusunu cevaplamak değil, mevcut bilgilerin araştırma problemi bakımından ne anlama geldiğini ortaya koymaktır.
7. Bölüm araştırmaya bağlanır
Açıklanan kavramlar ve kuramlar araştırmanın amaçları, soruları veya hipotezleriyle ilişkilendirilmelidir. Okuyucu, bölümün sonunda neden bu araştırmaya ihtiyaç duyulduğunu ve çalışmanın hangi bilimsel zemin üzerine kurulduğunu anlayabilmelidir.
Örnek kavramsal çerçeve nasıl oluşturulur?
Videoda kullanılan “Hipertansiyon hastalarında yaşam kalitesinin artırılmasına yönelik eğitim” konusunu ele alalım. Bu araştırma için örnek bölüm yapısı şu şekilde oluşturulabilir:
2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE / GENEL BİLGİLER
2.1. Hipertansiyon
Hipertansiyonun tanımı ve sınıflandırılması
Tanısı
Yaygınlığı
Nedenleri ve risk faktörleri
2.2. Yaşam kalitesi
Yaşam kalitesinin tanımı
Yaşam kalitesini ele alan kuramlar
Yaşam kalitesini etkileyen faktörler
Yaşam kalitesinin ölçülmesi
2.3. Hasta eğitimi
Hasta eğitiminin tanımı
Teorik arka planı
Sağlık alanındaki kullanım biçimleri
Hipertansiyon hastaları açısından önemi
2.4. Konuyla ilgili önceki araştırmalar
Hipertansiyon hastalarında yaşam kalitesini inceleyen çalışmalar
Hasta eğitiminin yaşam kalitesine etkisini inceleyen çalışmalar
Bu yapı her tez için aynen kullanılacak hazır bir şablon değildir. Başlıklar araştırmanın amacı, kapsamı, uygulanan eğitim programı ve kullanılan ölçüm araçlarına göre değiştirilebilir. Örneğin çalışma belirli bir hasta grubuyla sınırlandırılmışsa bu grubun özelliklerine ilişkin ayrı bir başlık gerekebilir.
Kavramsal çerçevede kaynaklar nasıl kullanılmalıdır?
Kavramsal çerçeve tamamen kişisel görüşlere dayanılarak yazılamayacağı gibi, art arda sıralanmış doğrudan alıntılardan da oluşmamalıdır. Tanımlar, kuramsal açıklamalar, sınıflandırmalar, yaygınlık oranları ve önceki araştırmaların sonuçları uygun bilimsel kaynaklara dayandırılmalıdır. Bir kaynaktaki bilgiyi kendi cümlelerinizle açıklamanız, kaynağı belirtme zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Düşünce, bilgi veya bulgu başka bir çalışmadan alınmışsa doğrudan alıntı yapılmasa bile metin içi atıf verilmelidir. Doğrudan alıntılar yalnızca özgün ifadenin aynen korunmasının gerekli olduğu durumlarda ve sınırlı biçimde kullanılmalıdır. Çoğu durumda kaynakların okunması, karşılaştırılması ve bilginin araştırmanın amacı doğrultusunda sentezlenmesi daha uygun olur.
Kavramsal ve kuramsal çerçeve yazımında sık yapılan hatalar
Bu bölüm hazırlanırken en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:
Araştırmayla ilişkisi zayıf konulara uzun biçimde yer vermek
Kavramları yalnızca sözlük tanımlarıyla açıklamak
Kaynakları değerlendirmeden art arda özetlemek
Çok sayıda doğrudan alıntı kullanmak
Kendi cümleleriyle aktarılan bilgilerde kaynak göstermemek
Yalnızca tek bir yazara veya kaynağa dayanmak
Güncel araştırmaları gözden kaçırmak
Kuramı tanıtıp araştırmayla ilişkisini açıklamamak
Kavramlar arasındaki bağlantıları göstermemek
Bölümü araştırma soruları ve hipotezlerle ilişkilendirmemek
Başka bir tezdeki bölüm yapısını konuya uyarlamadan kullanmak
Kavramsal çerçeve kaç sayfa olmalıdır?
Kavramsal veya kuramsal çerçevenin bütün tezler için geçerli sabit bir sayfa sayısı bulunmaz. Bölümün uzunluğu; araştırma konusunun kapsamına, ele alınan kavramların sayısına, bilim alanına, tez türüne ve enstitünün yazım kurallarına göre değişir.
Amaç belirli bir sayfa sayısına ulaşmak değil, araştırmanın anlaşılması için gerekli bilimsel altyapıyı gereksiz tekrar yapmadan sunmaktır. Bölüm çok kısa olduğunda temel kavramlar ve ilişkiler açıklanamayabilir; gereğinden fazla uzatıldığında ise araştırmanın odağı kaybolabilir.
Sık sorulan sorular
Kavramsal çerçeve ile kuramsal çerçeve aynı şey midir?
Bu ifadeler bazı tezlerde birbirinin yerine kullanılmaktadır. Ancak kavramsal çerçeve temel kavramlara ve bunların ilişkilerine, kuramsal çerçeve ise araştırmanın dayandığı mevcut kurama veya kuramlara odaklanır.
Kavramsal çerçeve ile literatür taraması aynı mıdır?
Tam olarak aynı değildir. Literatür taraması ilgili kaynakların bulunmasını, incelenmesini ve değerlendirilmesini kapsayan daha geniş bir süreçtir. Kavramsal çerçeve ise bu taramadan elde edilen bilgilerin araştırmanın kavramları ve bilimsel altyapısı doğrultusunda yapılandırılmış hâlidir. Bununla birlikte bazı tezlerde bölüm adı olarak “Literatür Taraması” kullanılabilir.
Kavramsal çerçevede önceki araştırmalara yer verilir mi?
Evet. Konuyla ilgili önceki araştırmaların temel sonuçlarına yer verilebilir. Ancak çalışmalar yalnızca sıralanmamalı; birbirleriyle ve mevcut araştırmayla ilişkileri değerlendirilmelidir.
Kaynaktaki bilgiyi kendi cümlelerimle yazarsam atıf vermeli miyim?
Evet. Bir düşünceyi veya bilgiyi kendi cümlelerinizle aktarmanız, o bilginin kaynağını gösterme zorunluluğunu ortadan kaldırmaz.
Sonuç
Tezin kavramsal veya kuramsal çerçevesi, araştırmanın bilimsel temelinin kurulduğu bölümdür. Bu bölümde yalnızca kavramların tanımlanması değil; kavramlar, kuramlar, önceki araştırmalar ve mevcut çalışma arasındaki ilişkinin açık biçimde gösterilmesi gerekir. İyi hazırlanmış bir çerçeve, okuyucunun araştırma problemini anlamasını kolaylaştırır ve araştırma soruları, yöntem, bulgular ile tartışma bölümleri arasında tutarlılık kurulmasına yardımcı olur. Bu nedenle yazmaya başlamadan önce bölümün kapsamını belirlemek, başlıkları planlamak ve kullanılacak kaynakları tematik bir düzen içerisinde değerlendirmek önemlidir.
Konunuzla ilgili bilimsel kaynakların belirlenmesi, literatürün tematik olarak sınıflandırılması, kavramsal veya kuramsal çerçevenin başlıklarının oluşturulması ve bölüm yapısının planlanması konusunda desteğe ihtiyaç duyarsanız Literatür Taraması Danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
