Nicel ve nitel değişken nedir? Türleri ve örnekleri
Güncelleme tarihi: 5 gün önce
İstatistik Dersleri: Ders 4
Bilimsel bir araştırmada toplanan verilerin doğru analiz edilebilmesi için öncelikle değişkenlerin doğru biçimde tanımlanması gerekir. Çünkü kullanılabilecek özet istatistikler, grafikler ve analiz yöntemleri; değişkenin taşıdığı bilginin niteliğine göre farklılaşır. Değişkenler farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir. Taşıdıkları bilginin sayısal bir miktarı mı yoksa belirli bir kategori veya niteliği mi temsil ettiğine göre değişkenler, nicel ve nitel değişkenler olmak üzere iki temel gruba ayrılır.
Değişken nedir?
Araştırma kapsamındaki birimlere göre farklı değerler alabilen özelliklere değişken adı verilir. Örneğin bir öğrenci araştırmasında yaş, bölüm, akademik başarı puanı ve kütüphane kullanım sıklığı bir öğrenciden diğerine değişebildiği için değişken olarak kabul edilir.
Bir özellik araştırmaya katılan bütün birimlerde aynı değeri alıyorsa değişken değil, sabit niteliğindedir. Bu iki kavram arasındaki ayrım hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek için istatistikte değişken ve sabit nedir? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Nicel değişken nedir?
Sayısal bir miktarı ifade eden ve üzerinde toplama, çıkarma, ortalama hesaplama gibi matematiksel işlemlerin anlamlı olduğu değişkenlere nicel değişken adı verilir. Nicel değişkenler, kantitatif veya sayısal değişken olarak da adlandırılmaktadır.
Boy uzunluğu, vücut ağırlığı, yaş, aylık gelir, sınav puanı ve bir öğrencinin kütüphaneye gitme sayısı nicel değişken örnekleridir. Bu değişkenlerde kullanılan sayılar yalnızca bir kategoriyi kodlamaz; ölçülen ya da sayılan özelliğin miktarını gösterir.
Örneğin 80 kilogram olan bir bireyin ağırlığı, 40 kilogram olan bir bireyin ağırlığının iki katıdır. Benzer şekilde bir öğrencinin 10 kitap okuması ile başka bir öğrencinin 5 kitap okuması arasında miktara dayalı ve matematiksel olarak yorumlanabilen bir fark bulunmaktadır.
Nicel değişken türleri nelerdir?
Nicel değişkenler, alabilecekleri değerlerin yapısına göre kesikli ve sürekli nicel değişkenler şeklinde sınıflandırılır. Bu ayrım, verinin nasıl kaydedileceğini ve hangi istatistiksel yöntemlerle incelenebileceğini anlamaya yardımcı olur.
Kesikli nicel değişken
Sayma yoluyla elde edilen ve genellikle tam sayı değerleri alan nicel değişkenlere kesikli nicel değişken denir. İki değer arasında anlamlı bir ara değer bulunmadığından bu değişkenler belirli ve ayrılabilir değerlerden oluşur. Bir ailenin çocuk sayısı, bir sınıftaki öğrenci sayısı, hastaneye başvuru sayısı ve bir kişinin bir ayda okuduğu kitap sayısı kesikli nicel değişkenlere örnek verilebilir. Örneğin bir ailenin 2 veya 3 çocuğu olabilir; ancak 2,5 çocuğu olamaz.
Sürekli nicel değişken
Ölçüm yoluyla elde edilen ve belirli bir aralıkta teorik olarak sonsuz sayıda değer alabilen değişkenlere sürekli nicel değişken denir. Bu değişkenlerin alabileceği değerlerin ayrıntı düzeyi, kullanılan ölçüm aracının hassasiyetine bağlıdır. Boy uzunluğu, vücut ağırlığı, sıcaklık, süre ve kan basıncı sürekli nicel değişken örnekleridir. Bir kişinin boyu 170 santimetre olarak kaydedilebileceği gibi daha hassas bir araçla 170,4 veya 170,43 santimetre olarak da ölçülebilir.
Nitel değişken nedir?
Birimleri sayısal bir miktara göre değil, belirli kategorilere veya özelliklere göre sınıflandıran değişkenlere nitel değişken adı verilir. Nitel değişkenler, kalitatif veya kategorik değişken olarak da adlandırılmaktadır. Kan grubu, medeni durum, öğrenim görülen bölüm, ikamet edilen şehir ve çalışma durumu nitel değişken örnekleridir. Bu değişkenlerde önemli olan kategoriler arasındaki miktar farkı değil, her bir birimin hangi kategoriye ait olduğudur. Nitel değişkenlerin kategorileri veri setinde sayılarla kodlanabilir. Ancak bu kodlama, değişkeni nicel hâle getirmez; çünkü kullanılan sayılar miktar değil, kategori etiketi işlevi görür.
Nitel değişken türleri nelerdir?
Nitel değişkenler, kategorileri arasında doğal bir sıralama bulunup bulunmamasına göre nominal ve ordinal değişkenler şeklinde sınıflandırılır. Bu ayrım özellikle veri özetleme ve istatistiksel analiz yönteminin belirlenmesi bakımından önemlidir.
Nominal değişken
Kategorileri arasında doğal bir büyüklük veya üstünlük sırası bulunmayan değişkenlere nominal değişken denir. Nominal değişkenlerde kategoriler yalnızca birbirinden farklı grupları temsil eder. Kan grubu, medeni durum, ikamet edilen şehir, öğrenim görülen bölüm ve çalışma durumu nominal değişken örnekleridir. Örneğin A, B, AB ve 0 kan grupları birbirinden farklı kategorilerdir; ancak bu kategoriler küçükten büyüğe sıralanamaz.
Ordinal değişken
Kategorileri arasında anlamlı bir sıralama bulunan nitel değişkenlere ordinal değişken denir. Bununla birlikte kategoriler arasındaki farkların birbirine eşit olduğu kabul edilemez. Eğitim düzeyi, hastalık evresi, başarı kategorisi ve memnuniyet düzeyi ordinal değişken örnekleridir. “Düşük, orta ve yüksek” biçimindeki kategoriler sıralanabilir; ancak düşük ile orta arasındaki farkın, orta ile yüksek arasındaki farka eşit olduğu söylenemez. Nominal ve ordinal sınıflandırmanın yanında aralık ve oran düzeylerini de öğrenmek için nominal, ordinal, aralık ve oranlı ölçüm düzeyleri başlıklı yazımızdan yararlanabilirsiniz.
Nicel ve nitel değişken arasındaki farklar
Nicel ve nitel değişkenler arasındaki temel fark, değişkenin sayısal bir miktarı mı yoksa belirli bir kategoriyi mi temsil ettiğidir. Ancak bir değişkenin bilgisayarda sayı kullanılarak kaydedilmesi, tek başına onun nicel olduğunu göstermez.
Özellik | Nicel değişken | Nitel değişken |
Temsil ettiği bilgi | Miktar veya ölçüm | Kategori veya özellik |
Elde edilme biçimi | Sayma ya da ölçme | Sınıflandırma |
Temel türleri | Kesikli ve sürekli | Nominal ve ordinal |
Matematiksel işlemler | Genellikle anlamlıdır | Kategori kodları üzerinde anlamlı değildir |
Örnekler | Yaş, boy, gelir, sınav puanı | Kan grubu, bölüm, medeni durum |
Yaygın özetler | Ortalama, standart sapma, medyan | Frekans, yüzde, mod |
Değişken türünü belirlerken verinin ekranda nasıl göründüğüne değil, sayının araştırma açısından ne ifade ettiğine bakılmalıdır. Sayı bir miktar bildiriyorsa değişken nicel, yalnızca bir grubu temsil ediyorsa nitel değişken olarak değerlendirilir.
Sayıyla kodlanan her değişken nicel midir?
Bir değişkenin sayılarla kodlanması, onun mutlaka nicel olduğu anlamına gelmez. Örneğin medeni durum değişkeninde bekâr katılımcılara 1, evli katılımcılara 2 ve diğer kategorisine 3 kodu verilmesi, bu değişkeni sayısal bir miktara dönüştürmez.
Bu kodlar arasında matematiksel işlem yapmak da anlamlı değildir. “2 kodu, 1 kodunun iki katıdır” biçiminde bir yorum yapılamayacağı için medeni durum, sayılarla kaydedilmiş olsa bile nitel ve nominal bir değişkendir. Öğrenci numarası, hasta protokol numarası ve telefon numarası da rakamlardan oluşmasına rağmen nicel değişken değildir. Bu değerler bir miktarı ölçmek yerine kişileri veya kayıtları birbirinden ayıran tanımlayıcılar olarak kullanılır.
Nitel değişken ile nitel veri aynı şey midir?
Nitel değişken ve nitel veri kavramları birbiriyle ilişkili olsa da tamamen aynı anlama gelmez. Nitel değişken, katılımcıları önceden belirlenmiş kategorilere ayırırken nitel veri; görüşme metni, gözlem notu veya açık uçlu sorulara verilen ayrıntılı cevaplar gibi sözel içeriklerden oluşabilir. Örneğin katılımcıların kütüphane hakkındaki görüşlerini kendi cümleleriyle açıklamaları doğrudan kategorik bir değişken değildir. Bu cevaplar içerik analiziyle belirli temalara ayrılır ve kodlanırsa daha sonra kategorik değişkenler hâlinde incelenebilir. Bu ayrım, nicel ve nitel araştırma yöntemleriyle nicel ve nitel değişkenlerin birbirine karıştırılmasını önler. Nitel bir araştırmada sayısal veriler bulunabileceği gibi nicel bir araştırmada da açık uçlu sorulardan elde edilen nitel veriler kullanılabilir.
SPSS’te nicel ve nitel değişkenler nasıl tanımlanır?
SPSS’te değişkenin kayıt biçimi ile ölçüm düzeyi birbirinden farklı ayarlardır. “Type” bölümündeki Numeric ve String seçenekleri verinin nasıl saklandığını, “Measure” bölümündeki Nominal, Ordinal ve Scale seçenekleri ise değişkenin ölçüm düzeyini gösterir. Nominal ve ordinal değişkenler çoğunlukla sayısal kodlarla kaydedilir ve bu kodların açıklamaları “Values” alanına tanımlanır. Nicel değişkenler ise genel olarak “Scale” düzeyinde işaretlenir; SPSS, aralık ve oran düzeyindeki değişkenleri bu ortak başlık altında toplar. Örneğin çalışma durumu için “1 = Çalışıyor” ve “2 = Çalışmıyor” kodları kullanılabilir. Değişken sayısal biçimde kaydedilmiş olsa da ölçüm düzeyi “Nominal” olarak belirlenmelidir. Verilerin SPSS’e doğru biçimde aktarılması hakkında uygulamalı bilgi için SPSS’e veri girişi ve ön düzenlemeler başlıklı dersimizi inceleyebilirsiniz. Değişkenlerin başlangıçta yanlış tanımlanması, analiz sırasında hatalı özetlere ve uygun olmayan test seçimlerine yol açabilir.
Değişken türü analiz seçimini nasıl etkiler?
Nitel değişkenler çoğunlukla frekans ve yüzde değerleriyle özetlenir. İki kategorik değişken arasındaki ilişki incelenirken araştırmanın yapısına ve varsayımlara bağlı olarak ki-kare veya Fisher’ın kesin testi gibi yöntemlerden yararlanılabilir.
Nicel değişkenlerde kullanılacak özetler ise verinin dağılımına göre değişebilir. Normal veya normale yakın dağılan veriler ortalama ve standart sapmayla, belirgin biçimde çarpık dağılan veriler ise medyan ve çeyrekler arası aralıkla özetlenebilir.
Bir nicel değişkenin kategorik gruplar arasında karşılaştırılmasında t testi, varyans analizi veya bunların parametrik olmayan karşılıkları gündeme gelebilir. Bununla birlikte yalnızca değişkenin nicel ya da nitel olması analiz yöntemini belirlemek için yeterli değildir; araştırma deseni, grup sayısı, bağımsızlık durumu, örneklem büyüklüğü ve test varsayımları da değerlendirilmelidir.
Nicel ve nitel değişken örnekleri
Aynı araştırmada hem nicel hem de nitel değişkenlere birlikte yer verilebilir. Örneğin üniversite öğrencilerinin akademik başarılarını inceleyen bir çalışmada öğrencilerin bölümü ve çalışma durumu nitel, yaşları ve akademik başarı puanları ise nicel değişken olabilir. Bir sağlık araştırmasında hastaların kan grubu ve tedavi grubu nitel değişken olarak kaydedilirken vücut ağırlığı, kan basıncı ve hastanede kalış süresi nicel değişken olarak değerlendirilebilir. Araştırmanın amacı, bu değişkenlerden hangilerinin bağımlı veya bağımsız değişken olarak ele alınacağını ayrıca belirler.
Sıkça sorulan sorular
Yaş nicel mi, nitel mi?
Yaş, geçen zamanı gösterdiği için temelde nicel bir değişkendir. Tamamlanan yıl biçiminde kaydedildiğinde kesikli görünse de doğum anından itibaren geçen süre hassas biçimde ölçülebildiğinden sürekli bir özellik olarak değerlendirilebilir.
Yaş gruplara ayrıldığında değişkenin yapısı değişir. “18–25, 26–35 ve 36–45” gibi sıralı yaş grupları oluşturulduğunda elde edilen yeni değişken ordinal nitel değişken olur.
Sınav puanı nicel mi, nitel mi?
Sınav puanı, öğrencinin elde ettiği puan miktarını gösterdiği için nicel bir değişkendir. Puan yalnızca belirli tam sayıları alabiliyorsa kesikli, ondalıklı değerler alabiliyorsa ölçüm biçimine bağlı olarak sürekli değişken şeklinde değerlendirilebilir.
Sınav puanları “başarısız, orta ve başarılı” biçiminde gruplandırılırsa yeni oluşturulan başarı düzeyi ordinal değişken olur. Bu nedenle aynı bilgi, araştırmada nasıl tanımlandığına ve kaydedildiğine göre farklı bir değişken türüne dönüştürülebilir.
Likert tipi sorular nicel mi, nitel mi?
Tek bir Likert maddesine verilen “kesinlikle katılmıyorum” ile “kesinlikle katılıyorum” arasındaki cevaplar sıralı kategorilerden oluştuğu için ordinal değişken kabul edilir. Cevaplara 1 ile 5 arasında puan verilmesi, kategoriler arasındaki mesafenin kesin olarak eşit olduğunu tek başına göstermez. Birden fazla maddeden elde edilen toplam veya ortalama ölçek puanı ise ölçme aracının yapısı ve analiz varsayımları dikkate alınarak nicel değişken gibi ele alınabilir. Bu nedenle tek bir Likert maddesiyle çok maddeli ölçek puanını birbirinden ayırmak gerekir.
Eğitim düzeyi nicel mi, nitel mi?
Eğitim düzeyi; ilkokul, lise, lisans ve lisansüstü gibi sıralanabilen kategorilerden oluştuğu için ordinal nitel değişkendir. Kategoriler arasında bir sıra bulunmasına rağmen her eğitim basamağı arasındaki mesafenin eşit olduğu kabul edilemez.
Eğitimde geçirilen toplam yıl sayısı kaydedildiğinde ise farklı bir değişken elde edilir. Eğitim yılı bir miktar ifade ettiği için nicel değişken olarak değerlendirilir.
Sonuç
Nicel değişkenler ölçülen veya sayılan miktarları, nitel değişkenler ise birimlerin ait olduğu kategorileri temsil eder. Nicel değişkenler kesikli ve sürekli, nitel değişkenler ise nominal ve ordinal olmak üzere kendi içinde farklı türlere ayrılır.
Değişkenlerin doğru sınıflandırılması; veri girişinden tanımlayıcı istatistiklere, grafik seçiminden hipotez testlerine kadar bütün analiz sürecini etkiler. Araştırmanızdaki değişkenlerin tanımlanması veya uygun analiz yönteminin belirlenmesi konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız istatistiksel analiz danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilir ve çalışmanız hakkında bilgi iletebilirsiniz.
Not: Bu içerik akademik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve izin alınmadan ticari amaçla kullanılamaz. İçeriğin bütün yayın hakları Tez Yardım Platformu’na aittir.
