SPSS ile çoklu korelasyon analizi ve bulguların yazımı
Güncelleme tarihi: 12 Eyl
Bir araştırmada yalnızca iki değişkenin değil, birden fazla değişkenin birbiriyle ilişkisini incelemek gerekebilir. Örneğin öğrencilerin motivasyonu, ders çalışma süresi ve akademik başarı puanları arasındaki ilişkiler aynı analiz sürecinde değerlendirilebilir. SPSS, seçilen değişkenler arasındaki korelasyonları birlikte hesaplayarak sonuçların toplu biçimde incelenmesini sağlar.
Bu yazıda SPSS ile çoklu korelasyon analizi kapsamında değişkenlerin seçilmesini, Pearson–Spearman kararını, tek ve iki yönlü test seçeneklerini, çıktıların yorumlanmasını ve bulguların yazımını ele alıyoruz. Burada “çoklu” ifadesi, birden fazla değişkenin ikili korelasyonlarının birlikte incelenmesini belirtmektedir; regresyondaki çoklu korelasyon katsayısı R’nin hesaplanması ayrı bir işlemdir.
Çoklu korelasyon analizi ne amaçla yapılır?
Araştırma soruları birden fazla değişkenin ilişkisini içerdiğinde korelasyon analizi, bu ilişkilerin yönünü ve büyüklüğünü değerlendirmek için kullanılabilir. Örneğin “Motivasyon ile başarı ilişkili mi?”, “Çalışma süresi ile başarı ilişkili mi?” ve “Motivasyon ile çalışma süresi ilişkili mi?” soruları aynı uygulamada incelenebilir.
Sonuçlarda her değişken çifti için ayrı bir katsayı elde edilir. Bu katsayılar birbirlerinin yerine geçmez ve değişkenlerin ortak etkisini göstermez. Analize üç değişken eklenmesi, bunlardan birinin diğerleri üzerindeki etkisinin kontrol edildiği anlamına da gelmez.
Temel kavramları ve ilişkinin yönünü örneklerle öğrenmek için korelasyon nedir? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Analiz öncesinde nelere dikkat edilmeli?
Öncelikle araştırma sorularıyla ilgili değişkenler belirlenmeli ve puanların doğru hesaplandığından emin olunmalıdır. Ölçek kullanılıyorsa ters maddelerin kodlanması, toplam veya alt boyut puanlarının oluşturulması ve eksik yanıtların nasıl ele alınacağı analizden önce kararlaştırılmalıdır.
Verilerde hatalı girişler ve etkili uç gözlemler bulunup bulunmadığını kontrol edin. Değişkenlerin dağılımları kadar aralarındaki ilişkinin biçimini de inceleyin. Pearson korelasyonunda doğrusallık, Spearman korelasyonunda ise sıralara dayalı monoton ilişki önemlidir.
Her satırın bağımsız bir katılımcıyı temsil edip etmediği de değerlendirilmelidir. Aynı kişilerden alınan tekrarlı ölçümler, birbirinden bağımsız gözlemlermiş gibi analiz edilmemelidir.
SPSS ile çoklu korelasyon analizi yaparken analize nasıl başlanır?
SPSS’te şu menü yolunu izleyin:
Analyze → Correlate → Bivariate
Açılan pencerede ilişkilerini incelemek istediğiniz değişkenleri Variables alanına aktarın. Örneğin motivasyon toplam puanı, haftalık çalışma süresi ve başarı puanını birlikte seçebilirsiniz.
Değişkenleri yalnızca veri dosyasında bulundukları için analize eklemeyin. Katılımcı numarası gibi tanımlayıcı kodlar araştırma değişkeni değildir. Hangi ilişkilerin inceleneceği araştırmanın amacı ve hipotezleriyle uyumlu olmalıdır.
İki değişkenle temel uygulamayı görmek isteyenler için SPSS’te Pearson korelasyon analizi yazımızda ayrı bir anlatım bulunmaktadır.
Pearson mı, Spearman mı seçilmeli?
Pearson, uygun nicel değişkenler arasındaki doğrusal ilişkiyi değerlendirmek için kullanılır. Spearman ise gözlemlerin sıralamalarına dayanır ve sıralı verilerde veya monoton ilişkinin incelenmek istendiği durumlarda değerlendirilebilir.
Seçimi yalnızca “normal dağılıyor–dağılmıyor” ayrımına indirgemek yeterli değildir. Ölçme düzeyi, ilişkinin biçimi, uç değerler ve çıkarımsal değerlendirmede kullanılacak varsayımlar birlikte ele alınmalıdır. Ayrıca yalnızca daha küçük p değeri verdiği için yöntem değiştirilmemelidir.
Bu kararın ayrıntılarını Pearson mı Spearman mı kullanılmalı? rehberimizde bulabilirsiniz.
Tek yönlü ve iki yönlü test nasıl seçilir?
Two-tailed, ilişkinin pozitif veya negatif olabileceğini dikkate alan iki yönlü testtir. Araştırma hipotezinde önceden gerekçelendirilmiş bir yön belirtilmemişse bu seçenek kullanılır.
One-tailed ise önceden belirlenmiş yönlü bir hipoteze dayanır. Analiz sonucunu gördükten sonra anlamlılık elde etmek amacıyla tek yönlü teste geçilmesi uygun değildir. Kullanılan test yönü yöntem bölümünde ve gerektiğinde tablo notunda belirtilmelidir.
Analiz seçenekleri nasıl düzenlenir?
Flag significant correlations seçeneği, belirlenen anlamlılık düzeylerini karşılayan katsayıların yıldızlarla gösterilmesini sağlar. Ancak bu yıldızlar ilişkinin büyüklüğünü veya bilimsel önemini tek başına açıklamaz.
Eksik veriler için de iki temel yaklaşım bulunur. Pairwise seçeneğinde her ilişki, ilgili iki değişkende geçerli verisi olan kişiler üzerinden hesaplanır. Listwise seçeneğinde ise seçilen değişkenlerden herhangi birinde eksik verisi bulunan kişi bütün analizden çıkarılır. Bu tercihler gözlem sayılarını değiştirebilir; kullanılan yaklaşım açıklanmalıdır. UCLA SPSS korelasyon açıklaması
SPSS çıktısı nasıl okunur ve yorumlanır?
Çıktıyı incelerken her değişken çifti için aşağıdaki alanları birlikte değerlendirin:
Alan | Açıklaması |
Pearson Correlation / Correlation Coefficient | İlişkinin katsayısı |
Sig. (2-tailed) | İki yönlü anlamlılık testinin p değeri |
N | İlgili hesaplamada kullanılan gözlem sayısı |
Pozitif katsayı, değişkenlerin aynı yönde; negatif katsayı ise ters yönde değişme eğilimini gösterir. Katsayının mutlak büyüklüğü ilişkinin derecesini değerlendirmede kullanılır. Bununla birlikte bütün araştırma alanlarına uygulanabilecek değişmez “zayıf–orta–güçlü” sınırları yoktur.
Örneğin r = −0,60, r = 0,20’den daha büyük mutlak değere sahiptir. Eksi işareti ilişkinin zayıf olduğunu değil, yönünü belirtir. İstatistiksel anlamlılık ise katsayının büyüklüğünden ayrı değerlendirilmelidir.
SPSS çıktısında p değeri ,000 olarak görünüyorsa raporda p < 0,001 yazılır. Sonuç, p = 0 şeklinde verilmez.
Çoklu korelasyon bulguları nasıl yazılır?
Bulguların yazımında önce hangi değişkenlerin hangi yöntemle incelendiği belirtilir. Ardından araştırma sorularıyla ilgili ilişkiler; yön, katsayı, örneklem büyüklüğü ve anlamlılık sonucu birlikte verilerek açıklanır. Uygun olduğunda güven aralıkları da sunulur.
Aşağıdaki cümle, raporlama biçimini göstermek için hazırlanmış varsayımsal bir örnektir:
“Yüz katılımcının verileriyle gerçekleştirilen Pearson korelasyon analizi sonucunda motivasyon ile akademik başarı arasında pozitif yönlü ilişki bulunmuştur (r = 0,45, p < 0,001).”
Birden fazla ilişki raporlanırken bütün sonuçları tek ve uzun bir cümleye yerleştirmek yerine araştırma sorularına göre düzenlemek daha anlaşılırdır. Tabloda verilen bütün değerleri metinde tekrar etmek gerekmez; temel bulgular açıklanmalıdır.
Anlamlı olmayan sonuçlar da araştırma sorularıyla ilgiliyse raporlanmalıdır. Ayrıca “ilişki bulunmuştur” ifadesi yerine “etkilemiştir” veya “artırmıştır” yazılması, araştırma tasarımı nedensel çıkarımı desteklemiyorsa uygun değildir.
Bulgular Word’e nasıl aktarılmalı?
SPSS çıktısı bulguların kontrolü için kullanılabilir; ancak tez veya makaledeki tablo, ilgili yazım kurallarına göre düzenlenmelidir. Değişken adları anlaşılır olmalı, ondalık basamaklar tutarlı kullanılmalı ve katsayıların hangi yöntemle hesaplandığı belirtilmelidir.
Tablo notunda örneklem büyüklüğü, anlamlılık işaretleri ve varsa eksik veri nedeniyle değişen gözlem sayıları açıklanmalıdır. Word’e aktarım sırasında satır veya sütun kayması olup olmadığı, özellikle negatif işaretlerin ve yıldızların doğru yerde bulunup bulunmadığı kontrol edilmelidir.
Aynı ilişki tablonun iki bölümünde tekrar ediyorsa yalnızca bir bölümünün sunulması yeterli olabilir. Tablo biçimi, enstitü veya derginin kurallarına göre belirlenmelidir.
Sonuçların yorumlanmasında dikkat edilecek noktalar
Çok sayıda değişken incelendikçe test edilen ilişki sayısı artar. Bu nedenle yalnızca anlamlı çıkan ilişkilerin seçilmesi yerine analiz planına bağlı kalınmalıdır. Araştırmanın amacına göre çoklu test düzeltmesi gerekip gerekmediği değerlendirilmelidir; standart yıldız işaretleri böyle bir düzeltmenin yapıldığını göstermez.
Ayrıca bir değişkenin etkisini kontrol etmek istiyorsanız bu işlem ayrı olarak planlanmalıdır. Bunun uygulamasını SPSS ile kısmi korelasyon analizi ve bulguların yazımı yazımızda inceleyebilirsiniz.
SPSS analizi ve bulguların yazımı için destek
Değişkenlerin hazırlanması, uygun korelasyon yönteminin belirlenmesi, analizlerin uygulanması ve sonuçların açıklanması için SPSS analizi danışmanlığı hizmetimizden yararlanabilirsiniz. Araştırma sorularınıza uygun analiz planının oluşturulması konusunda istatistiksel analiz danışmanlığı kapsamında destek sunuyoruz.
Analizleriniz daha önce yapılmışsa kullanılan yöntem, çıktı değerleri ve bulgu yorumlarının tutarlılığını analiz kontrolü ve istatistiksel revizyon kapsamında değerlendirebiliriz. Araştırmanızın konusunu ve ihtiyacınızı danışmanlık talep formundan iletebilirsiniz.