SPSS’te Ölçek Toplam ve Alt Boyut Puanı Hesaplama (Compute Variable Anlatımı) – Sıfırdan SPSS Ders 4

Herkese merhaba. Sıfırdan SPSS serimizin 4. dersi ile birlikteyiz. İlk üç derste SPSS arayüzünü tanıdık, birlikte veri girişi yaptık ve ters kodlamayı adım adım öğrendik. Veri setimiz artık analiz yapmaya hazır bir aşamaya geldi. Bu dersin konusu ise analizler öncesindeki en kritik hazırlıklardan biri: ölçek puanlarının hesaplanması. Tez, makale ve bilimsel araştırmalarda en sık ihtiyaç duyulan işlemlerden biri budur. Eğer çalışmanızda bir ölçek kullanıyorsanız, analizlere geçmeden önce mutlaka toplam ve varsa alt boyut puanlarını hesaplamanız gerekir. Bu yazıda hem toplam puanı hem de alt boyut puanlarını SPSS’te nasıl hesaplayacağınızı uygulamalı mantığıyla birlikte öğreneceksiniz. Eğer önceki dersi birlikte yapmadıysanız, “Ders 4” adlı SPSS dosyasını indirerek aynı veri seti üzerinden ilerlemeniz önerilir.

Ölçek Puanı Nedir ve Neden Hesaplanır?

Araştırmalarda sıklıkla Likert tipinde ölçekler kullanılır. Örneğin 5’li Likert tipi bir ölçekte katılımcılar 1 ile 5 arasında puan verir. Ölçek birden fazla maddeden oluşur ve bu maddelerin toplamı ya da ortalaması bize ilgili yapının düzeyini gösterir.

Örneğimizde “Yönetici Davranışları Ölçeği” adlı 9 maddelik, 5’li Likert tipinde bir ölçek kullandığımızı varsayalım. Bu ölçekten alınabilecek toplam puan 9 ile 45 arasındadır. Puan arttıkça yöneticinin daha olumlu değerlendirildiğini kabul ediyoruz.

Dolayısıyla analiz yapmadan önce her katılımcı için:

• Toplam puanı

• Alt boyut puanlarını

hesaplamamız gerekiyor.

Alt Boyut Nedir?

Bazı ölçeklerde yalnızca toplam puan değil, aynı zamanda alt boyut puanları da hesaplanır. Bu alt boyutlar ölçeği geliştiren araştırmacı tarafından belirlenir.

Örneğimizde üç alt boyut olduğunu varsayalım:

• Adalet

• Saygı

• Yardımseverlik

Varsayalım ki maddeler şu şekilde dağılıyor:

Adalet: 1, 3 ve 6. maddeler

Saygı: 2, 4 ve 7. maddeler

Yardımseverlik: 5, 8 ve 9. maddeler

Ayrıca bazı maddelerin ters kodlu olduğunu düşünelim. Bu durumda toplam ve alt boyut puanlarını hesaplarken ters kodlanmış değişkenleri kullanmamız gerekir.

SPSS’te Ölçek Toplam ve Alt Boyut Puanı Hesaplama (Compute Variable)

SPSS’te Ölçek Toplam ve Alt Boyut Puanı Hesaplama için öncelikle şu yolu izliyoruz:

Transform → Compute Variable

Bu menü yeni bir değişken üretmemizi sağlar.

1. Target Variable (Hedef Değişken)

Öncelikle yeni oluşturacağımız değişkenin adını yazıyoruz. Örneğin:

ydo_top

Bu isim “Yönetici Davranışları Ölçeği Toplam Puanı” anlamında bir kısaltma olabilir.

Ardından “Label” kısmına daha açıklayıcı bir ifade yazıyoruz. Örneğin:

İnsancıl Yönetim Anlayışı Toplam Puanı

Bu etiket, veri setinde değişkeni daha anlaşılır hale getirir.

2. Fonksiyon Seçimi: SUM mu MEAN mi?

Toplam puan hesaplayacaksak:

SUM

Ortalama puan hesaplayacaksak:

MEAN

fonksiyonunu kullanırız.

Biz toplam puan hesaplayacağımız için SUM fonksiyonunu seçiyoruz.

Formül yapısı şu şekildedir:

SUM(değişken1, değişken2, değişken3, ...)

3. Maddeleri Seçme

1’den 9’a kadar tüm maddeleri, ters kodlu olanlar dahil doğru şekilde seçiyoruz. Önemli nokta şudur:

Ters maddelerin orijinal hali değil, ters kodlanmış hali kullanılmalıdır. Tüm maddeleri parantez içine ekledikten sonra OK butonuna basıyoruz. SPSS yeni değişkeni veri setinin sonuna ekler. Artık her katılımcı için toplam puan hesaplanmış olur.

Alt Boyut Puanlarının Hesaplanması

Aynı işlemi her alt boyut için ayrı ayrı yapıyoruz.

Yine:

Transform → Compute Variable

Örneğin Adalet alt boyutu için:

Target Variable: ydo_adaletLabel: Adalet Alt Boyutu

Formül:

SUM(ydo1, ydo3, ydo6_ters)

Burada 6. madde ters olduğu için ters kodlanmış versiyonunu kullanıyoruz.

Aynı şekilde:

Saygı alt boyutu için: SUM(ydo2, ydo4, ydo7)

Yardımseverlik alt boyutu için: SUM(ydo5, ydo8_ters, ydo9)

Her işlemden sonra SPSS yeni bir değişken oluşturur ve veri setine ekler.

Ölçme Düzeyini (Measure) Scale Yapmayı Unutmayın

Toplam ve alt boyut puanları sürekli (sürekli değişken) olduğu için Variable View ekranında Measure kısmını Scale olarak ayarlamanız gerekir. Bu adım özellikle parametrik testler öncesinde önemlidir.

İşlem Kaydını (Log) Kontrol Etmek Neden Önemlidir?

SPSS her compute işlemini kaydeder. Bu kayıt sayesinde:

• Hangi değişkeni nasıl hesapladığınızı görebilirsiniz•

Hata yapıp yapmadığınızı kontrol edebilirsiniz

• Danışmanınıza veya hakeme süreci gösterebilirsiniz

Bilimsel çalışmalarda şeffaflık açısından bu oldukça önemlidir.

Tez ve Makalelerde En Sık Yapılan Hata

En sık yapılan hatalardan biri:

• Ters maddeleri hesaba katmadan toplam puan hesaplamak

• Yanlış maddeleri alt boyuta dahil etmek

• Ortalama yerine toplam kullanmak (veya tam tersi)

Bu hatalar güvenirlik analizini, faktör analizini ve regresyon sonuçlarını doğrudan etkiler.

Bu nedenle ölçek puanı hesaplama basit bir teknik işlem gibi görünse de metodolojik olarak kritik bir adımdır.

Sonuç

Bu derste SPSS’te:

• Toplam puan hesaplamayı

• Alt boyut puanı üretmeyi

• SUM ve MEAN fonksiyonlarını kullanmayı

• Yeni değişken oluşturmayı

öğrendik.

Artık veri setiniz analiz yapmaya hazır. Bir sonraki derste değişkenler üzerinde yeni işlemler yapmaya ve istatistiksel analizlere geçmeye başlayacağız. SPSS’i sıfırdan, sistematik ve akademik bir temelde öğrenmek istiyorsanız serinin diğer derslerini de takip etmeyi unutmayın. Çalışmalarınızda başarılar diliyorum. Bir sonraki derste görüşmek üzere.