SPSS’te Formül Kullanarak Yeni Değişken Oluşturma (Compute Variable) – Sıfırdan SPSS Ders 7

Herkese merhaba. Sıfırdan SPSS serimizin 7. dersinde, mevcut değişkenlerden ve belirli bir matematiksel formülden yararlanarak yeni bir değişken oluşturmayı ele alıyoruz.

Araştırmalarda bazen değişkenleri yalnızca toplamak veya ortalamasını almak yeterli olmaz. Bazı puanların diğerlerinden daha fazla etkili olması ya da ölçeğin değerlendirme yönteminde özel bir formül bulunması mümkündür. Böyle durumlarda SPSS’in Compute Variable özelliğini kullanarak istediğimiz matematiksel işlemi tanımlayabilir ve elde edilen sonucu veri setine yeni bir değişken olarak ekleyebiliriz.

Bu yazıda, üç alt boyut puanından ağırlıklı bir puanın nasıl hesaplanacağını adım adım göstereceğiz.

SPSS’te Formül Kullanarak Değişken Oluşturma Nedir?

Formül kullanarak değişken oluşturma, veri setinde bulunan bir veya daha fazla değişken üzerinde matematiksel işlem yaparak yeni bir değişken elde etmektir.

Örneğin aşağıdaki işlemler SPSS’te formül kullanılarak yapılabilir:

• Boy ve kilo değerlerinden beden kitle indeksi hesaplama

• Doğum yılından yaş oluşturma

• Gelir ve gider arasındaki farkı bulma

• Alt boyut puanlarından ağırlıklı toplam puan hesaplama

• Bir değişkeni belirli bir katsayıyla çarpma

• Birden fazla değişkeni toplama, çıkarma veya bölme

Bu işlemlerde mevcut değişkenler korunur. Hesaplanan sonuçlar veri setine yeni bir sütun olarak eklenir.

Videodaki Örnek: Ağırlıklı Ölçek Puanı Hesaplama

Videodaki uygulamada İnsancıl Yönetim Anlayışı ölçeğinin üç alt boyutu kullanılmaktadır:

• Adalet

• Saygı

• Yardımseverlik

Bu alt boyutların veri setindeki değişken adları şöyledir:

Hesaplanmak istenen ağırlıklı puan formülü ise şöyledir:

T=33(Adalet)+2(Saygı)+1(Yardımseverlik)​

Bu formülde Adalet puanı 3, Saygı puanı 2 ve Yardımseverlik puanı 1 ile çarpılmaktadır. Daha sonra elde edilen değerler toplanmakta ve sonuç 3’e bölünmektedir.

Burada kullanılan katsayılar yalnızca örneğe ait değildir; ölçeğin veya araştırmanın puanlama yaklaşımına göre belirlenen ağırlıkları temsil etmektedir. Kendi araştırmanızda farklı bir formül kullanmanız gerekiyorsa katsayıları ve bölme işlemini ilgili kaynağa göre düzenlemelisiniz.

SPSS’te Compute Variable Menüsü Nasıl Açılır?

Formül kullanarak yeni değişken oluşturmak için SPSS’te şu yolu izliyoruz:

Transform → Compute Variable

Açılan Compute Variable penceresinde iki temel alan bulunmaktadır:

• Target Variable: Oluşturulacak yeni değişkenin adı

• Numeric Expression: Uygulanacak matematiksel formül

Şimdi bu alanları sırasıyla dolduralım.

Adım 1: Yeni Değişkenin Adını Belirleme

Target Variable alanına yeni değişkenin adını yazıyoruz.

Videodaki örnekte:

Agr_top

değişken adı kullanılmaktadır.

SPSS değişken adlarında boşluk ve Türkçe karakter kullanmamak daha güvenlidir. Değişken adı kısa tutulabilir; ancak neyi temsil ettiği kolayca anlaşılmalıdır.

Daha sonra Type & Label butonuna tıklayarak değişkenin daha açıklayıcı etiketini yazabiliriz.

Videodaki değişken etiketi:

İnsancıl Yönetim Anlayışı (Ağırlıklı)

şeklinde tanımlanmaktadır.

Değişken adı analizler sırasında kullanılan kısa addır. Değişken etiketi ise çıktılarda değişkenin ne anlama geldiğini daha açık biçimde gösterir.

Adım 2: Numeric Expression Alanına Formülü Yazma

Yeni değişkenin adını belirledikten sonra formülü Numeric Expression alanına yazıyoruz.

Videoda hesaplama için SPSS’in SUM fonksiyonundan yararlanılmaktadır. İlgili alt boyut değişkenleri seçilerek katsayılarla birlikte formüle eklenmektedir.

Kullanılan işlemin genel görünümü şöyledir:

SUM(3*ydo_adlt + 2*ydo_sayg + ydo_yard) / 3

Burada:

• 3*ydo_adlt, Adalet puanının 3 ile çarpılmasını,

• 2*ydo_sayg, Saygı puanının 2 ile çarpılmasını,

• ydo_yard, Yardımseverlik puanının 1 katsayısıyla kullanılmasını,

• /3 ise elde edilen toplamın 3’e bölünmesini ifade eder.

Katsayısı 1 olan bir değişken için ayrıca 1* yazılması zorunlu değildir. Bu nedenle 1*ydo_yard yerine doğrudan ydo_yard yazılabilir.

Formüldeki İşlem Sırasına Dikkat Edin

SPSS matematiksel işlemleri belirli bir öncelik sırasına göre gerçekleştirir. Çarpma ve bölme işlemleri, toplama ve çıkarma işlemlerinden önce yapılır.

Yine de formülün daha açık ve hata riskinden uzak olması için parantez kullanılabilir:

(3*ydo_adlt + 2*ydo_sayg + ydo_yard) / 3

Bu yazım, önce parantez içerisindeki ağırlıklı toplamın hesaplanmasını, ardından sonucun 3’e bölünmesini sağlar.

Özellikle daha uzun ve karmaşık formüllerde parantez kullanmak, hangi işlemin önce yapılacağını açık biçimde gösterir.

Adım 3: İşlemi Tamamlama

Formül doğru biçimde girildikten sonra OK butonuna tıklıyoruz.

SPSS her katılımcı için aşağıdaki işlemi ayrı ayrı gerçekleştirir:

1. Adalet puanını 3 ile çarpar.

2. Saygı puanını 2 ile çarpar.

3. Yardımseverlik puanını ekler.

4. Elde edilen toplamı 3’e böler.

5. Sonucu Agr_top değişkenine kaydeder.

İşlem tamamlandığında veri setinin en sağında yeni değişkenin oluştuğunu görebiliriz. Her satırda, ilgili katılımcıya ait ağırlıklı puan yer alır.

Hesaplanan Değişken Nasıl Kontrol Edilir?

Yeni bir değişken oluşturduktan sonra işlemin doğru yapıldığını mutlaka kontrol etmeliyiz.

Bunun için veri setindeki ilk birkaç katılımcının alt boyut puanlarını formülde elle hesaplayarak SPSS’in ürettiği değerle karşılaştırabiliriz.

Örneğin bir katılımcının puanları şöyle olsun:

• Adalet: 15

• Saygı: 9

• Yardımseverlik: 12

Formül uygulandığında:

T=3(3×15)+(2×9)+12​T=345+18+12​=25

SPSS’te aynı katılımcı için oluşturulan yeni değişkenin değeri de 25 olmalıdır. Birkaç satır üzerinde bu kontrolün yapılması, formül veya değişken seçimi hatalarını fark etmemizi sağlar.

Formül Kullanırken Eksik Verilere Dikkat Edin

Hesaplamaya dâhil edilen değişkenlerden birinde eksik değer bulunması, yeni değişkenin sonucunu etkileyebilir.

Örneğin bir katılımcının Adalet ve Saygı puanı bulunurken Yardımseverlik puanı eksikse, kullanılan formüle bağlı olarak yeni değişken de eksik oluşabilir.

Bu nedenle işlemden önce:

• Formülde kullanılacak değişkenlerde eksik veri bulunup bulunmadığı,

• Eksik verilerin nasıl ele alınacağı,

• Hesaplamanın kaç geçerli değer üzerinden yapılabileceği

kontrol edilmelidir.

Eksik verilerin nasıl değerlendirileceği araştırmacının kişisel kararına göre değil, kullanılan ölçeğin puanlama yönergesine ve araştırmanın yöntemine göre belirlenmelidir.

Ağırlıklar Neye Göre Belirlenmelidir?

Bir alt boyuta 3, diğerine 2 veya 1 ağırlık vermek araştırmacının gelişigüzel vereceği bir karar değildir.

Ağırlıkların aşağıdaki dayanaklardan birine göre belirlenmesi gerekir:

• Ölçeğin özgün puanlama yönergesi

• İlgili kuramsal model

• Alan yazındaki kabul edilmiş bir hesaplama yöntemi

• Uzman görüşleriyle geliştirilmiş bir puanlama sistemi

• Araştırma kapsamında önceden belirlenmiş ve gerekçelendirilmiş bir formül

Eğer ölçeğin özgün formülünde ağırlıklandırma bulunmuyorsa, yalnızca bazı boyutların daha önemli olduğu düşünülerek farklı katsayılar verilmesi uygun olmayabilir.

SPSS’te Formül Yazarken En Sık Yapılan Hatalar

Formül kullanarak değişken oluştururken şu hatalarla sık karşılaşılmaktadır:

• Yanlış değişkenin formüle eklenmesi

• Değişken adının hatalı yazılması

• Çarpma işareti olarak x kullanılması

• Parantezlerin yanlış yerde kullanılması

• Bölme işleminin yalnızca son değişkene uygulanması

• Yeni değişkene açıklayıcı etiket verilmemesi

• Ölçeğin puanlama yönergesinde bulunmayan ağırlıkların kullanılması

• Eksik değerlerin hesaplama üzerindeki etkisinin kontrol edilmemesi

SPSS’te çarpma işlemi için yıldız işareti *, bölme işlemi için eğik çizgi / kullanılmalıdır.

Örneğin:

3*ydo_adlt

doğru kullanımdır. 3x ydo_adlt biçimindeki bir ifade SPSS tarafından matematiksel işlem olarak algılanmaz.

Compute Variable ile Hangi Hesaplamalar Yapılabilir?

Compute Variable yalnızca ağırlıklı ölçek puanı hesaplamak için kullanılmaz. Aynı menü üzerinden farklı türde yeni değişkenler oluşturulabilir.

Örneğin:

İki ölçüm arasındaki fark:

son_test - on_test

Gelirden giderin çıkarılması:

gelir - gider

Yıllık gelirin hesaplanması:

aylik_gelir * 12

Beden kitle indeksinin hesaplanması:

kilo / (boy * boy)

Burada boy uzunluğunun metre cinsinden girilmiş olması gerekir.

Üç puanın ortalaması:

MEAN(puan1, puan2, puan3)

Kullanılacak formül araştırma sorusuna, veri yapısına ve değişkenlerin ölçüm biçimine uygun olmalıdır.

Sonuç

Bu derste SPSS’te:

• Compute Variable menüsünü kullanmayı,

• Mevcut değişkenlerden yeni bir değişken oluşturmayı,

• Alt boyutlara farklı ağırlıklar vermeyi,

• Matematiksel bir formülü SPSS’e tanımlamayı,

• Yeni değişkenin adını ve etiketini oluşturmayı,

• Hesaplanan sonuçları kontrol etmeyi

öğrendik.

Formül kullanarak değişken oluşturma; ölçek puanlama, sağlık göstergelerinin hesaplanması, ölçümler arasındaki farkların belirlenmesi ve araştırmaya özgü indekslerin üretilmesi gibi pek çok durumda kullanılabilir.

Ancak formülün yalnızca SPSS’e doğru yazılması yeterli değildir. Kullanılan hesaplama yönteminin bilimsel veya kuramsal dayanağının da bulunması gerekir.

SPSS’i sıfırdan, uygulamalı ve sistematik biçimde öğrenmek istiyorsanız serinin diğer derslerini de takip edebilirsiniz. Bir sonraki derste öğrendiklerimizi kısa bir uygulama sınavıyla tekrar edeceğiz.