SPSS’te Sürekli Değişkeni Kategorik Değişkene Dönüştürme – Sıfırdan SPSS Ders 6

Herkese merhaba.

Sıfırdan SPSS serimizin 6. dersinde, analizler öncesinde sıkça ihtiyaç duyulan bir veri düzenleme işlemini ele alıyoruz: SPSS’te Sürekli Değişkeni Kategorik Değişkene Dönüştürme.

Araştırmalarda yaş, gelir, çalışma süresi veya ölçek toplam puanı gibi değişkenler çoğunlukla sayısal olarak kaydedilir. Ancak bazı analizlerde bu değerleri belirli gruplara ayırmak isteyebiliriz. Örneğin yaş değişkenini yaş gruplarına, ölçek toplam puanını ise düşük, orta ve yüksek düzeylere dönüştürebiliriz.

Bu yazıda SPSS’te sürekli bir değişkenin kategorik değişkene nasıl dönüştürüldüğünü iki örnek üzerinden adım adım ele alacağız.

Sürekli Değişkeni Kategorik Değişkene Dönüştürme Ne Demektir?

Sürekli değişkenler, belirli bir aralıkta çok sayıda farklı değer alabilen değişkenlerdir. Yaş, boy, kilo, gelir, çalışma süresi ve ölçek toplam puanı bu tür değişkenlere örnek verilebilir.

Örneğin araştırmaya katılan kişilerin yaşları veri setinde şu şekilde yer alabilir:

23, 28, 35, 41, 47, 53, 61…

Bu değerleri tek tek kullanmak yerine aşağıdaki gibi yaş grupları oluşturmak isteyebiliriz:

• 35 yaş ve altı

• 36–49 yaş arası

• 50–59 yaş arası

• 60 yaş ve üzeri

Bu işlem sonucunda mevcut yaş değişkeni korunurken veri setine yeni bir kategorik değişken eklenir.

SPSS’te Yaş Grupları Nasıl Oluşturulur?

Videodaki ilk uygulamada sürekli yapıdaki yaş değişkenini dört ayrı yaş grubuna dönüştürüyoruz.

Bunun için SPSS’te şu yolu izliyoruz:

Transform → Recode into Different Variables

Burada özellikle Recode into Different Variables seçeneğini kullanıyoruz. Çünkü bu seçenek mevcut yaş değişkenini değiştirmez. Bunun yerine, belirlediğimiz grupları içeren yeni bir değişken oluşturur.

Adım 1: Yaş Değişkenini Seçme

Açılan pencerede yaş değişkenini seçerek sağ taraftaki alana aktarıyoruz.

Yeni değişkenin adı olarak videodaki örnekte:

yas_grp

ifadesi kullanılıyor.

Değişken etiketi olarak ise:

Yaş Grubu

yazıyoruz. Daha sonra Change butonuna basıyoruz.

Bu butona basılmadığında yeni değişken adı tanımlanmayacağı için işlemin sonraki aşamalarında sorun yaşanabilir.

Adım 2: Yaş Aralıklarını Belirleme

Yeni değişkeni tanımladıktan sonra Old and New Values butonuna tıklıyoruz. Bu bölümde eski yaş değerlerinin hangi yeni kategoriye atanacağını belirliyoruz.

Videodaki yaş grupları şu şekilde kodlanıyor:

İlk grup için Range, LOWEST through value seçeneğini kullanarak 35 yazıyoruz ve yeni değer olarak 1 giriyoruz.

İkinci ve üçüncü gruplarda Range seçeneğini kullanıyoruz:

• 36 through 49 → 2

• 50 through 59 → 3

Son grup için ise Range, value through HIGHEST seçeneğini kullanıyoruz:

• 60 through HIGHEST → 4

Her aralığı tanımladıktan sonra mutlaka Add butonuna basmalıyız. Aksi takdirde belirlediğimiz aralık listeye eklenmez.

Tüm gruplar tanımlandıktan sonra Continue ve ardından OK butonuna tıklıyoruz. Böylece veri setine yas_grp adında yeni bir değişken ekleniyor.

Yeni Yaş Gruplarına Değer Etiketi Ekleme

Yeni değişken oluşturulduğunda SPSS veri ekranında yalnızca 1, 2, 3 ve 4 değerleri görünür. Bu sayıların hangi yaş gruplarını temsil ettiğini göstermek için Value Labels tanımlamamız gerekir.

Variable View ekranında yas_grp değişkeninin Values hücresine girerek şu tanımlamaları yapıyoruz:

• 1 = 35 yaş ve altı

• 2 = 36–49 yaş arası

• 3 = 50–59 yaş arası

• 4 = 60 yaş ve üzeri

Bu işlem sayesinde analiz tablolarında yalnızca sayısal kodlar değil, yaş gruplarının açıklamaları da görülebilir.

Yaş grubu değişkeni sıralı kategorilerden oluştuğu için Measure bölümünde genellikle Ordinal seçilebilir.

Ölçek Toplam Puanını Düşük, Orta ve Yüksek Olarak Gruplandırma

Sürekli değişkenlerden kategori oluşturma işlemi yalnızca yaş için kullanılmaz. Ölçeklerden elde edilen toplam veya alt boyut puanları da belirli kesme noktalarına göre gruplandırılabilir.

Videodaki ikinci uygulamada İnsancıl Yönetim Anlayışı toplam puanı üç düzeye ayrılıyor:

• 19 puanın altı: Düşük

• 19–35 puan: Orta

• 36 puan ve üzeri: Yüksek

Yine aynı yolu izliyoruz:

Transform → Recode into Different Variables

Ölçek toplam puanını sağ tarafa aktarıyor ve yeni değişken adı olarak:

ydo_top_grp

ifadesini kullanıyoruz.

Daha sonra Old and New Values bölümünde aşağıdaki eşleştirmeleri yapıyoruz:

Önemli: Aralıkların Sınır Değerlerine Dikkat Edin

Burada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir ayrıntı vardır. Birinci grup “19 puanın altı” olarak tanımlanıyorsa bu gruba 19 puan dâhil edilmemelidir.

Bu nedenle ilk aralık:

LOWEST through 18 → 1

şeklinde tanımlanmalıdır.

Ardından diğer iki grup şu şekilde oluşturulur:

• 19 through 35 → 2

• 36 through HIGHEST → 3

SPSS’te through ile oluşturulan aralıklarda yazılan başlangıç ve bitiş değerleri aralığa dâhildir. Dolayısıyla ilk grubu “LOWEST through 19” şeklinde tanımlamak, 19 puanı da düşük gruba dâhil eder ve grupların çakışmasına neden olur.

Ölçek Düzeylerine Değer Etiketi Ekleme

Yeni değişken oluşturulduktan sonra değer etiketlerini şu şekilde tanımlıyoruz:

• 1 = Düşük

• 2 = Orta

• 3 = Yüksek

Böylece sürekli yapıdaki ölçek toplam puanını, analizlerde kullanılabilecek üç kategorili yeni bir değişkene dönüştürmüş oluyoruz.

Grupların Sınırları Neye Göre Belirlenmeli?

Yaş veya ölçek puanı gibi bir değişkeni kategorilere ayırırken sınırlar gelişigüzel belirlenmemelidir.

Gruplandırma yapılırken aşağıdaki dayanaklardan biri kullanılabilir:

• Araştırmanın kuramsal çerçevesi

• Ölçeğin geliştirme veya uyarlama çalışmasında belirtilen kesme puanları

• Ulusal ya da uluslararası kabul görmüş sınıflandırmalar

• Klinik veya mesleki ölçütler

• Araştırma soruları ve örneklemin özellikleri

Özellikle ölçek toplam puanlarının düşük, orta ve yüksek biçiminde sınıflandırılmasında, ölçeğin özgün kaynağında böyle bir değerlendirme bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilmelidir. Her ölçek puanı kendiliğinden düşük, orta ve yüksek gruplarına ayrılamaz.

Ayrıca sürekli bir değişkeni kategorilere ayırmak, değişkendeki bilginin bir kısmının kaybolmasına neden olabilir. Bu nedenle gruplandırma yalnızca araştırmanın amacı veya kullanılacak analiz gerçekten gerektiriyorsa yapılmalıdır.

En Sık Yapılan Hatalar

SPSS’te sürekli değişkenden kategorik değişken oluştururken en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Recode into Same Variables seçilerek orijinal değişkenin üzerine yazılması

• Yeni değişken adı girildikten sonra Change butonuna basılmaması

• Her aralık tanımlandıktan sonra Add butonuna basılmaması

• Başlangıç ve bitiş değerlerinin birden fazla gruba dâhil edilmesi

• Bazı değerlerin hiçbir gruba alınmaması

• Değer etiketlerinin tanımlanmaması

• Grupların herhangi bir kuramsal veya istatistiksel dayanak olmadan oluşturulması

Özellikle aralıkların sınır değerlerini kontrol etmek gerekir. Örneğin “19’un altı” ile “19 ve üzeri” şeklindeki iki grubun sınırı belirlenirken ilk grubun 18’de, ikinci grubun ise 19’da başlaması gerekir.

Oluşturulan Gruplar Nasıl Kontrol Edilir?

İşlem tamamlandıktan sonra yeni değişkenin doğru oluşturulduğunu kontrol etmek önemlidir.

Bunun için Data View ekranında eski sürekli değişken ile yeni kategorik değişken yan yana incelenebilir. Ayrıca yeni değişken için frekans analizi yapılarak her kategoride kaç kişinin bulunduğu görülebilir.

Frekans analizi için şu yol izlenebilir:

Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies

Yeni oluşturulan değişken sağ tarafa aktarıldıktan sonra OK butonuna basılır. Elde edilen tabloda kategorilerin, frekansların ve değer etiketlerinin doğru görünüp görünmediği kontrol edilir.

Sonuç

Bu derste SPSS’te:

• Sürekli değişkenden kategorik değişken oluşturmayı

• Yaş değişkenini yaş gruplarına ayırmayı

• Ölçek toplam puanını düşük, orta ve yüksek düzeylere dönüştürmeyi

• LOWEST, Range ve HIGHEST seçeneklerini kullanmayı

• Yeni değişkenlere değer etiketi eklemeyi

• Aralıkların sınır değerlerini doğru belirlemeyi

öğrendik.

Bu yöntem; yaş, gelir, çalışma süresi, günlük hasta sayısı, beden kitle indeksi ve ölçek toplam puanı gibi birçok sürekli değişken için kullanılabilir. Ancak oluşturulan grupların araştırmanın amacına uygun ve bilimsel olarak gerekçelendirilebilir olması gerektiğini unutmayın.

SPSS’i sıfırdan, uygulamalı ve sistematik biçimde öğrenmek istiyorsanız serinin diğer derslerini de takip edebilirsiniz. Bir sonraki derste görüşmek üzere.