Sınıflandırma ölçeği (nominal ölçek) nedir? Örnekleri ve özellikleri
Güncelleme tarihi: 10 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 18
Nominal ölçek, araştırmalarda bireyleri veya gözlemleri belirli kategorilere ayırmak için kullanılan temel ölçme düzeylerinden biridir. Türkçede sınıflandırma ölçeği veya sınıflama ölçeği olarak da adlandırılır. Kan grubu, medeni durum, bölüm, şehir veya hastalık durumu gibi değişkenler nominal ölçme düzeyine örnek verilebilir. Nominal ölçekte kategoriler birbirinden farklıdır ancak bu kategoriler arasında doğal bir büyüklük veya sıralama ilişkisi bulunmaz. Verilerin 1, 2, 3 gibi sayılarla kodlanması da bu özelliği değiştirmez. Bu sayılar çoğu durumda yalnızca kategorilerin bilgisayarda tanımlanmasını sağlayan etiketlerdir.
Bu yazıda nominal ölçek nedir, nominal veri ne demektir, sınıflandırma ölçeğinin özellikleri nelerdir ve SPSS'te nominal değişken nasıl tanımlanır sorularını örneklerle açıklayacağız. Ayrıca nominal ve ordinal ölçek arasındaki farkı ve nominal verilerde kullanılabilecek temel istatistiksel yöntemleri ele alacağız.
Nominal ölçek nedir?
Nominal ölçek, gözlemlerin belirli bir özelliğe göre birbirinden farklı kategorilere ayrılmasını sağlayan ölçme düzeyidir.
Örneğin bir araştırmada katılımcıların kan grupları:
A, B, AB, 0
şeklinde kaydedilmiş olsun.
Bu kategoriler birbirinden farklıdır ancak aralarında doğal bir sıralama yoktur. A kan grubunun B'den büyük veya küçük olduğu söylenemez.
Benzer şekilde medeni durum:
Bekâr, Evli, Boşanmış, Dul
şeklinde sınıflandırıldığında kategoriler yalnızca birbirinden farklı grupları temsil eder.
Nominal ölçeğin temel mantığı bu nedenle oldukça basittir:
Aynı kategoride mi, farklı kategoride mi?
Kategoriler arasında büyüklük, derece veya miktar karşılaştırması yapılmaz.
Dört temel ölçme düzeyinin tamamını karşılaştırmak için Ölçme düzeyleri nelerdir? Nominal, ordinal, aralık ve oran ölçekleri yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sınıflandırma ölçeği neden nominal olarak adlandırılır?
“Nominal” sözcüğü adlandırma veya isimlendirme düşüncesiyle ilişkilidir. Nominal ölçekte amaç kategorilere sayısal bir büyüklük kazandırmak değil, gözlemlerin hangi gruba ait olduğunu belirlemektir.
Örneğin bir araştırmadaki bölümler:
Hemşirelik, Fizyoterapi, Beslenme ve Diyetetik
şeklinde kaydedilebilir.
Araştırmacı veri girişi sırasında bunları:
1 = Hemşirelik
2 = Fizyoterapi
3 = Beslenme ve Diyetetik
olarak kodlayabilir.
Ancak 3 kodunun 1 kodundan büyük olması, Beslenme ve Diyetetik bölümünün Hemşirelik bölümünden “daha yüksek” olduğu anlamına gelmez. Sayılar burada yalnızca kategorilerin adlarının yerine kullanılan kodlardır.
Nominal ölçeğin özellikleri nelerdir?
Nominal ölçeğin en önemli özelliği sınıflandırma yapmasıdır. Bir gözlem belirlenen kategorilerden birine atanır.
İyi tanımlanmış kategoriler mümkün olduğunca birbirini dışlamalıdır. Örneğin medeni durum değişkeni belirli bir zamanda ölçülüyorsa bir katılımcının aynı kodlama sistemi içinde hem “bekâr” hem “evli” olarak sınıflandırılmaması gerekir.
Kategorilerin araştırma kapsamındaki olası durumları yeterince karşılaması da önemlidir. Gerekli olduğunda “diğer” gibi ek bir kategori kullanılabilir.
Nominal ölçekte:
kategoriler arasında doğal sıralama bulunmaz,
sayısal kodların matematiksel büyüklük anlamı yoktur,
kategorilerin frekansları ve yüzdeleri hesaplanabilir,
en sık görülen kategori mod ile belirlenebilir.
Bu nedenle nominal değişkenler sayılarla kodlanabilse bile nicel bir ölçüm gibi değerlendirilmemelidir.
Nominal veri örnekleri nelerdir?
Araştırmalarda çok sayıda değişken nominal düzeyde kaydedilebilir.
Örneğin:
Değişken | Kategoriler |
Kan grubu | A, B, AB, 0 |
Medeni durum | Bekâr, evli, boşanmış, dul |
Sigara kullanımı | Evet, hayır |
Hastalık durumu | Var, yok |
Bölüm | Hemşirelik, tıp, fizyoterapi |
Şehir | İstanbul, Ankara, İzmir |
Tedavi grubu | Müdahale, kontrol |
Doğum şekli | Vajinal, sezaryen |
Bu değişkenlerin ortak özelliği, kategorilerin bir sıralamayı değil farklı grupları temsil etmesidir. Ancak bir değişkenin ölçme düzeyi yalnızca adına bakılarak belirlenmemelidir. Değişkenin araştırmada nasıl tanımlandığı ve nasıl kodlandığı da önemlidir.
İki kategorili nominal değişken nedir?
Nominal değişkenlerin yalnızca iki kategoriden oluşması mümkündür. Bunlara ikili veya binary/dikotom değişkenler denir.
Örneğin:
Hastalık: Var / Yok
Sigara kullanımı: Evet / Hayır
Tedavi grubu: Müdahale / Kontrol
gibi değişkenler iki kategorili nominal değişkenlerdir.
SPSS'te bunlar sıklıkla:
0 = Hayır1 = Evet
şeklinde kodlanır.
Buradaki 0 ve 1 yine kategorileri temsil eder. Bununla birlikte iki kategorili değişkenlerin bazı istatistiksel modellerde 0/1 biçiminde kodlanması katsayıların belirli matematiksel yorumlara sahip olmasını sağlayabilir. Bu durum değişkenin temel olarak kategorik olduğu gerçeğini değiştirmez.
Sayılarla kodlanan nominal veri sayısal veri midir?
Hayır. Bu, veri analizinde sık yapılan hatalardan biridir.
Örneğin:
1 = İstanbul
2 = Ankara
3 = İzmir
şeklinde bir değişken düşünelim.
SPSS ekranında 1, 2 ve 3 sayıları görünür. Ancak bu sayılar şehirlerin büyüklüğünü veya birbirlerine olan uzaklığını ifade etmez.
Dolayısıyla:
(1 + 2 + 3) / 3 = 2
hesabının “ortalama şehir Ankara'dır” şeklinde bir istatistiksel anlamı yoktur.
Aynı nedenle nominal kategorilerin kodlarına dayanarak aritmetik ortalama veya standart sapma hesaplamak genellikle anlamlı değildir.
Değişkenlerin kategorik ve nicel olarak nasıl ayrıldığını Nicel ve nitel değişken nedir? yazımızdan inceleyebilirsiniz.
Nominal ve ordinal ölçek arasındaki fark nedir?
Nominal ve ordinal ölçek kategorik verilerle ilişkilidir ancak aralarında temel bir fark vardır:
Ordinal ölçekte sıralama vardır, nominal ölçekte yoktur.
Örneğin:
Kan grubu: A, B, AB, 0
nominaldir. Kategoriler arasında doğal bir sıra kurulamaz.
Buna karşılık:
Memnuniyet: Düşük, Orta, Yüksek
ordinaldir. Çünkü düşükten yükseğe doğru anlamlı bir sıralama bulunmaktadır.
Benzer şekilde:
Eğitim düzeyi: İlköğretim → Lise → Lisans → Lisansüstü
doğal bir sıralamaya sahip olduğu için uygun tanımlamada ordinal olarak değerlendirilebilir.
Dolayısıyla bir kategorik değişkenle karşılaştığımızda sorulabilecek ilk sorulardan biri şudur:
Kategoriler arasında doğal ve anlamlı bir sıralama var mı?
Cevap hayırsa nominal, evetse ordinal ölçme düzeyi gündeme gelir.
Nominal veriler nasıl özetlenir?
Nominal verileri özetlemenin en doğal yollarından biri frekans ve yüzde dağılımlarını vermektir. Örneğin 200 katılımcının kan grupları:
Kan grubu | n | % |
A | 80 | 40,0 |
B | 50 | 25,0 |
AB | 20 | 10,0 |
0 | 50 | 25,0 |
Toplam | 200 | 100,0 |
şeklinde raporlanabilir.
Bu tabloda en sık görülen kategori A kan grubudur. Dolayısıyla mod A olarak ifade edilebilir.
Nominal veriler için aritmetik ortalama ve medyan yerine çoğunlukla sayı (n), yüzde (%) ve mod gibi özetler daha anlamlıdır.
Nominal veriler hangi grafiklerle gösterilebilir?
Nominal değişkenlerin görselleştirilmesinde çubuk grafik sık kullanılan seçeneklerden biridir.
Örneğin farklı kan gruplarındaki katılımcı sayılarını gösteren bir çubuk grafik, kategorilerin frekanslarını kolayca karşılaştırmamızı sağlar.
Pasta grafikler de nominal kategorilerin oranlarını göstermek amacıyla kullanılabilir. Ancak kategori sayısı arttığında veya gruplar birbirine yakın olduğunda çubuk grafikler karşılaştırmayı genellikle daha kolay hâle getirir.
Histogram ise esas olarak nicel değişkenlerin dağılımını göstermek için kullanıldığından nominal kategoriler için uygun bir grafik değildir.
Nominal verilerde hangi istatistiksel testler kullanılabilir?
Nominal değişkenlerde kullanılacak istatistiksel yöntem araştırma sorusuna ve diğer değişkenlerin yapısına bağlıdır.
İki kategorik değişken arasındaki ilişkinin incelenmesinde uygun koşullar sağlandığında Pearson ki-kare testi kullanılabilir.
Örneğin:
Sigara kullanımı × Hastalık durumu
arasındaki ilişki çapraz tablo ve ki-kare testiyle değerlendirilebilir.
Beklenen hücre frekanslarının küçük olduğu bazı tablolarda ise Fisher'ın kesin testi veya tablo yapısına uygun başka yöntemler gerekebilir.
Sonuç değişkeni iki kategorili olduğunda ve birden fazla yordayıcıyla modellenmek istendiğinde binary lojistik regresyon kullanılabilir.
Dolayısıyla “nominal veri için tek bir istatistiksel test vardır” şeklinde düşünmek doğru değildir. Analiz seçimi araştırma sorusu, değişkenlerin rolleri, kategori sayıları ve yöntemin varsayımları birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.
SPSS'te nominal değişken nasıl tanımlanır?
SPSS'te kategorik bir değişken çoğu zaman sayısal kodlarla kaydedilir.
Örneğin:
Değişken adı: sigara
Values:0 = Hayır1 = Evet
Measure: Nominal
Burada dikkat edilmesi gereken üç farklı kavram vardır.
Type = Numeric, verinin SPSS dosyasında sayı olarak tutulduğunu;
Values, 0 ve 1 kodlarının hangi kategorileri temsil ettiğini;
Measure = Nominal ise kategoriler arasında doğal bir sıralama bulunmadığını belirtir.
Dolayısıyla SPSS'te Numeric seçilmiş olması değişkenin ölçme düzeyinin nicel olduğu anlamına gelmez.
Variable View, Values ve Measure alanlarının nasıl kullanıldığını Sıfırdan SPSS ders 1: SPSS'i tanıyalım yazımızda ayrıntılı olarak inceleyebilirsiniz.
Nominal veriler SPSS'te nasıl özetlenir?
SPSS'te nominal bir değişkenin frekans ve yüzde dağılımını görmek için:
Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies
yolu izlenebilir.
İlgili değişken seçildikten sonra SPSS her kategori için frekans ve yüzde değerlerini verir.
Örneğin sigara kullanım durumu:
Hayır: 135 (%67,5)Evet: 65 (%32,5)
şeklinde raporlanabilir.
İki nominal değişken birlikte incelenecekse Crosstabs kullanılarak çapraz tablo oluşturulabilir ve araştırma sorusuna göre uygun ilişki testi değerlendirilebilir.
Nominal ölçek ile sınıflandırma ölçeği aynı şey midir?
Evet. Türkçe istatistik ve ölçme kaynaklarında nominal ölçek, sınıflandırma ölçeği veya sınıflama ölçeği ifadeleri aynı temel ölçme düzeyini anlatmak için kullanılabilir. İngilizce kaynaklarda ise genellikle nominal scale veya nominal level of measurement ifadeleriyle karşılaşılır. Burada “ölçek” sözcüğünün psikometrik bir ölçme aracından farklı bir anlamda kullanıldığına dikkat edilmelidir. “Nominal ölçek” ifadesindeki ölçek, bir anket veya psikolojik ölçekten ziyade ölçme düzeyini ifade eder.
Nominal ölçek ile Likert ölçeği aynı mıdır?
Hayır.
Örneğin tek bir Likert tipi maddede:
1 = Kesinlikle katılmıyorum
2 = Katılmıyorum
3 = Kararsızım
4 = Katılıyorum
5 = Kesinlikle katılıyorum
kategorileri arasında doğal bir sıralama bulunmaktadır. Bu nedenle tek bir Likert tipi madde klasik olarak ordinal yapıdadır, nominal değildir. Nominal ölçekte ise kategoriler arasında böyle bir sıralama bulunmaz.
Nominal değişken başka bir değişkenden oluşturulabilir mi?
Evet. Nicel bir değişken belirli eşiklara göre kategorilere ayrıldığında nominal veya ordinal yeni bir değişken oluşturulabilir.
Örneğin sürekli ölçülen bir laboratuvar sonucu:
Normal / Normal değil
şeklinde iki kategoriye dönüştürülebilir.
Bu yeni değişken nominaldir.
Ancak kategorileştirme sırasında özgün nicel veride bulunan bilgi azalır. Bu nedenle sürekli değişkenleri yalnızca analizi kolaylaştırmak amacıyla gereksiz yere kategorilere ayırmak doğru bir yaklaşım değildir.
Ölçme düzeyleri arasındaki ilişkileri ve kategorileştirmenin sonuçlarını ana ölçme düzeyleri rehberimizde daha ayrıntılı ele alıyoruz.
Nominal ölçekle ilgili sık sorulan sorular
Nominal ölçek nedir?
Nominal ölçek, gözlemleri aralarında doğal bir sıralama bulunmayan kategorilere ayıran ölçme düzeyidir. Kan grubu, medeni durum ve hastalık varlığı gibi değişkenler örnek verilebilir.
Nominal veri nedir?
Nominal veri, kategorileri birbirinden ayıran ancak kategoriler arasında büyüklük veya sıralama ilişkisi bulunmayan kategorik veridir.
Nominal veriler sayıyla kodlanabilir mi?
Evet. Örneğin 0 = Hayır ve 1 = Evet şeklinde kodlanabilir. Ancak bu sayılar çoğu durumda kategorileri temsil eden kodlardır ve değişkeni nicel hâle getirmez.
Nominal verinin ortalaması alınır mı?
Nominal kategori kodlarının aritmetik ortalaması genellikle anlamlı değildir. Nominal değişkenler çoğunlukla frekans ve yüzde ile özetlenir.
Nominal veride medyan hesaplanır mı?
Nominal kategoriler doğal bir sıralamaya sahip olmadığından medyan anlamlı değildir.
Nominal veride mod bulunur mu?
Evet. En sık görülen kategori nominal değişkenin modu olarak ifade edilebilir.
Nominal ve kategorik veri aynı şey midir?
Nominal veri kategorik verinin bir türüdür. Ancak tüm kategorik değişkenler nominal değildir; doğal sıralaması bulunan ordinal değişkenler de kategorik olabilir.
SPSS'te nominal ne demek?
SPSS'teki Nominal seçeneği, kategorileri arasında doğal bir sıralama bulunmayan değişkenleri tanımlamak için kullanılır.
Sonuç
Nominal ölçek veya sınıflandırma ölçeği, gözlemleri birbirinden farklı kategorilere ayıran ancak bu kategoriler arasında sıralama veya büyüklük ilişkisi kurmayan temel ölçme düzeyidir. Kan grubu, medeni durum, şehir, bölüm ve hastalık durumu gibi pek çok araştırma değişkeni nominal yapıda olabilir. Nominal verilerin 0, 1, 2 veya 3 gibi sayılarla kodlanması bu sayılara otomatik olarak matematiksel büyüklük anlamı kazandırmaz. Bu nedenle nominal veriler çoğunlukla frekans, yüzde ve mod gibi istatistiklerle özetlenir; kullanılacak ileri analiz ise araştırma sorusuna ve diğer değişkenlerin yapısına göre belirlenir.
Nominal, ordinal, aralık ve oran düzeyleri arasındaki farkları birlikte görmek için ölçme düzeyleri rehberimizi inceleyebilirsiniz. Araştırmanızdaki değişkenlerin sınıflandırılması ve uygun istatistiksel analizin belirlenmesi konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız İstatistiksel analiz danışmanlığı sayfamızdan çalışma kapsamımızı görebilirsiniz.
