Sıralama ölçeği (ordinal ölçek) nedir? Özellikleri ve örnekleri
Güncelleme tarihi: 10 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 19
Sıralama ölçeği, gözlemlerin belirli bir özelliğe göre kategorilere ayrılabildiği ve bu kategoriler arasında doğal bir sıralama kurulabildiği ölçme düzeyidir. İngilizcede ordinal scale olarak adlandırılır. Eğitim düzeyi, memnuniyet derecesi, hastalık şiddeti ve yarışma sıralaması gibi değişkenler ordinal ölçme düzeyine örnek verilebilir.
Ordinal ölçekte kategorilerin yalnızca birbirinden farklı olduğu değil, hangisinin daha düşük veya daha yüksek olduğu da bilinir. Ancak kategoriler arasındaki farkların eşit olduğu söylenemez. Örneğin “düşük, orta, yüksek” kategorileri sıralanabilir; buna karşılık düşük ile orta arasındaki farkın orta ile yüksek arasındaki farkla aynı büyüklükte olduğu varsayılamaz.
Bu yazıda ordinal ölçek nedir, sıralama ölçeğinin özellikleri nelerdir, ordinal veri nasıl anlaşılır ve SPSS'te ordinal değişken nasıl tanımlanır sorularını örneklerle açıklayacağız. Ayrıca nominal, aralık ve oran ölçekleriyle farklarına değineceğiz.
Sıralama ölçeği (ordinal ölçek) nedir? Özellikleri ve örnekleri
Sıralama ölçeği (ordinal ölçek) nedir?
Ordinal ölçek, gözlemlerin belirli kategorilere ayrıldığı ve bu kategoriler arasında doğal bir sıra bulunduğu ölçme düzeyidir.
Örneğin bir memnuniyet sorusunda seçenekler:
Memnun değilim → Kararsızım → Memnunum
şeklinde olabilir.
Bu kategorilerin hangi yönde sıralandığı bellidir. “Memnunum” düzeyi, “Kararsızım” düzeyinden daha yüksek bir memnuniyeti ifade eder.
Ancak memnun değilim ile kararsızım arasındaki farkın, kararsızım ile memnunum arasındaki farkla aynı olduğu kesin olarak söylenemez.
Ordinal ölçeğin temel özelliği tam olarak budur:
Sıralama vardır, ancak eşit aralık zorunlu değildir.
Nominal, ordinal, aralık ve oran ölçme düzeylerini birlikte incelemek için ölçme düzeyleri rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Sıralama ölçeğinin özellikleri nelerdir?
Ordinal ölçeğin temel özellikleri şu şekilde özetlenebilir:
Gözlemler kategorilere ayrılır.
Kategoriler arasında doğal bir sıralama vardır.
Hangi kategorinin daha düşük veya yüksek olduğu belirlenebilir.
Kategoriler arasındaki farkların eşit olduğu varsayılmaz.
Sayısal kodların aralarındaki farklar doğrudan nicel fark anlamına gelmez.
Örneğin eğitim düzeyi:
1 = İlköğretim
2 = Lise
3 = Lisans
4 = Lisansüstü
şeklinde kodlanabilir.
Burada 4 kodu, 2 kodundan daha yüksek bir eğitim düzeyini gösterir. Ancak:
4 − 2 = 2
hesabından lisansüstü eğitimin lise eğitiminden “iki birim daha fazla” olduğu şeklinde matematiksel bir sonuç çıkarılamaz.
Ordinal veri örnekleri nelerdir?
Araştırmalarda çok sayıda değişken ordinal yapıda olabilir.
Değişken | Örnek kategoriler |
Memnuniyet | Çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek |
Eğitim düzeyi | İlköğretim, lise, lisans, lisansüstü |
Hastalık şiddeti | Hafif, orta, ağır |
Ağrı düzeyi | Hafif, orta, şiddetli |
Gelir grubu | Düşük, orta, yüksek |
Yarışma derecesi | Birinci, ikinci, üçüncü |
Sosyoekonomik düzey | Düşük, orta, yüksek |
Bu değişkenlerin ortak özelliği kategoriler arasında doğal bir sıralama bulunmasıdır.
Ordinal ve nominal ölçek arasındaki fark nedir?
Nominal ve ordinal ölçekler kategorik değişkenlerle ilişkilidir. Aralarındaki en önemli fark sıralamadır.
Örneğin kan grubu:
A, B, AB, 0
kategorileri arasında doğal bir sıralama bulunmadığından nominaldir.
Buna karşılık hastalık şiddeti:
Hafif → Orta → Ağır
şeklinde doğal bir sıralamaya sahip olduğu için ordinaldir.
Kısaca:
Nominal ölçek = sınıflandırma var, sıralama yok
Ordinal ölçek = sınıflandırma var + sıralama var
Nominal ölçme düzeyini ayrıntılı olarak Sınıflandırma ölçeği (nominal ölçek) nedir? yazımızda inceleyebilirsiniz.
Ordinal ve aralık ölçeği arasındaki fark nedir?
Ordinal ve aralık ölçeklerinde değerler sıralanabilir. Ancak aralık ölçeğinde buna ek olarak eşit aralık özelliği vardır.
Örneğin:
Düşük → Orta → Yüksek
ordinal bir sıralamadır. Düşük ile orta arasındaki farkın, orta ile yüksek arasındaki farkla aynı olduğu bilinmez.
Buna karşılık Celsius sıcaklığında:
10°C → 20°C → 30°C
değerleri arasında her seferinde 10 derecelik eşit fark vardır.
Bu nedenle:
Ordinal = sıralama var, eşit aralık yok
Aralık = sıralama var + eşit aralık var
şeklinde düşünülebilir.
Aralık ölçeğinin özelliklerini Aralık ölçeği (interval ölçek) nedir? yazımızdan inceleyebilirsiniz.
Ordinal veriler sayılarla kodlanabilir mi?
Evet. Ordinal veriler sıklıkla sayılarla kodlanır.
Örneğin:
1 = Düşük
2 = Orta
3 = Yüksek
şeklinde kodlama yapılabilir.
Burada 3 kodu 2'den, 2 kodu da 1'den daha yüksek düzeyi temsil eder.
Ancak kodların sayısal olması kategoriler arasındaki farkların eşit olduğu anlamına gelmez.
Dolayısıyla:
(1 + 2 + 3) / 3 = 2
şeklinde bir işlem matematiksel olarak yapılabilse de bunun araştırma bağlamındaki anlamı değişkenin yapısına ve kullanılan ölçüm yaklaşımına bağlıdır.
Bu nedenle ordinal verinin yalnızca “sayıyla yazılmış olmasına” bakarak sürekli nicel veri gibi değerlendirilmemesi gerekir.
Ordinal veriler nasıl özetlenir?
Ordinal veriler hem frekans ve yüzde dağılımlarıyla hem de sıralama bilgisine dayanan bazı özet istatistiklerle değerlendirilebilir.
Örneğin memnuniyet düzeyi:
Memnuniyet | n | % |
Düşük | 20 | 10,0 |
Orta | 70 | 35,0 |
Yüksek | 110 | 55,0 |
Toplam | 200 | 100,0 |
şeklinde raporlanabilir.
Ordinal verilerde sıralama bulunduğu için uygun durumlarda medyan ve çeyrekler gibi sıra temelli istatistikler de anlamlı olabilir.
Medyanın hesaplanmasını Medyan nedir? Nasıl hesaplanır? yazımızdan inceleyebilirsiniz.
Ordinal verilerde ortalama hesaplanır mı?
Bu konuda tek bir genel cevap vermek doğru değildir.
Saf ordinal kategorilerde kategoriler arasındaki farkların eşit olduğu bilinmediği için aritmetik ortalama her zaman doğal bir özet ölçüsü değildir.
Örneğin:
1 = Hafif
2 = Orta
3 = Ağır
şeklindeki bir hastalık şiddeti değişkeninin ortalamasının 1,82 çıkması, “ortalama hastalık şiddeti 1,82'dir” şeklinde kolayca yorumlanabilecek gerçek bir ölçüm anlamına gelmeyebilir.
Buna karşılık çok maddeli ölçeklerden elde edilen toplam veya ortalama puanlarda durum daha farklı olabilir. Ölçeğin yapısı, madde sayısı, puanlama yöntemi ve analiz amacı dikkate alınarak bu puanlar uygulamalı araştırmalarda sıklıkla sürekli değişken gibi ele alınabilir.
Dolayısıyla tek bir ordinal kategori ile çok maddeli ölçek puanını aynı şekilde değerlendirmemek gerekir.
Likert tipi maddeler ordinal midir?
Tek bir Likert tipi madde klasik olarak ordinal yapıdadır.
Örneğin:
1 = Kesinlikle katılmıyorum2 = Katılmıyorum3 = Kararsızım4 = Katılıyorum5 = Kesinlikle katılıyorum
seçenekleri arasında doğal bir sıralama vardır.
Ancak “Kesinlikle katılmıyorum” ile “Katılmıyorum” arasındaki psikolojik mesafenin, “Katılıyorum” ile “Kesinlikle katılıyorum” arasındaki mesafeyle tam olarak eşit olduğu doğrudan varsayılamaz.
Bu nedenle tek Likert maddesi ordinaldir.
Birden fazla Likert tipi maddenin toplamından veya ortalamasından elde edilen ölçek puanı ise ayrı değerlendirilmelidir. Bu tür bileşik puanların analizinde ölçme aracının özellikleri ve araştırma bağlamı dikkate alınır.
Yarışma sıralaması neden ordinaldir?
Bir yarışmada:
1. → 2. → 3.
şeklindeki dereceler belirgin bir sıralama içerir.
Birinci olan yarışmacı ikinci, ikinci olan yarışmacı da üçüncü sıradaki kişiden daha üst sıradadır.
Ancak birinci ile ikinci arasındaki performans farkının, ikinci ile üçüncü arasındaki farkla aynı olduğu bilinmez.
Örneğin yarış süreleri:
sporcu: 10,01 saniye
sporcu: 10,02 saniye
sporcu: 10,50 saniye
olabilir.
Sıralamalar 1, 2 ve 3 şeklinde eşit aralıklı sayılarla ifade edilse bile gerçek performans farkları eşit değildir.
Bu nedenle yarışma derecesi ordinaldir.
Ordinal verilerde hangi grafikler kullanılabilir?
Ordinal değişkenlerde çubuk grafikler sıklıkla kullanılabilir.
Ancak kategorilerin doğal sırası korunmalıdır.
Örneğin memnuniyet düzeyleri:
Çok düşük → Düşük → Orta → Yüksek → Çok yüksek
şeklindeki doğal sırayla gösterilmelidir.
Kategorilerin alfabetik veya rastgele sıralanması verinin yapısını anlamayı zorlaştırabilir.
Frekans ve yüzde tabloları da ordinal değişkenlerin sunumunda oldukça kullanışlıdır.
Ordinal verilerde hangi istatistiksel testler kullanılabilir?
Ordinal değişkenlerde kullanılacak yöntem araştırma sorusuna, değişkenlerin rollerine, grup sayısına ve çalışma tasarımına bağlıdır.
Sıralı sonuç değişkenleri için bazı durumlarda:
Mann-Whitney U testi,
Kruskal-Wallis H testi,
Wilcoxon işaretli sıralar testi,
Spearman sıra korelasyonu,
ordinal lojistik regresyon
gibi sıra temelli veya ordinal yapıya uygun yöntemler gündeme gelebilir.
Ancak “veri ordinal ise mutlaka parametrik olmayan test yapılır” biçiminde otomatik bir kural doğru değildir. Özellikle birden fazla maddeden oluşturulan ölçek puanlarında analiz seçimi daha kapsamlı değerlendirilmelidir.
Ölçme düzeyi, uygun istatistiksel yöntemin belirlenmesindeki unsurlardan yalnızca biridir.
SPSS'te ordinal değişken nasıl tanımlanır?
SPSS'in Variable View ekranındaki Measure bölümünde üç temel seçenek bulunur:
NominalOrdinalScale
Doğal sıralamaya sahip kategorik bir değişken için genellikle:
Measure = Ordinal
seçilir.
Örneğin:
Değişken: egitim
Values:1 = İlköğretim2 = Lise3 = Lisans4 = Lisansüstü
Measure: Ordinal
şeklinde tanımlama yapılabilir.
Buradaki sayılar kategorilerin sırasını ifade eder; ancak kategoriler arasındaki matematiksel farkların eşit olduğu anlamına gelmez.
SPSS'te Variable View, Values ve Measure alanlarını Sıfırdan SPSS ders 1: SPSS'i tanıyalım yazımızdan inceleyebilirsiniz.
Ordinal değişken başka bir ölçme düzeyine dönüştürülebilir mi?
Bir nicel değişken kategorilere ayrılarak ordinal değişkene dönüştürülebilir.
Örneğin gerçek yaş değerleri:
18, 27, 43, 66
şeklinde oran ölçeğindeyken:
18–29 = Genç30–49 = Orta yaş50+ = İleri yaş
şeklinde gruplandırılabilir.
Yeni değişken ordinaldir çünkü kategoriler arasında doğal sıralama bulunmaktadır.
Ancak bu işlem bilgi kaybına yol açar. Örneğin 30 ve 48 yaşındaki iki kişi aynı kategoriye atanırken gerçek yaş farkı analizde kaybolur.
Bu nedenle sürekli değişkenleri yalnızca analizi kolaylaştırmak amacıyla gereksiz biçimde kategorilere ayırmak genellikle önerilmez.
Ordinal ölçekle ilgili sık sorulan sorular
Ordinal ölçek nedir?
Ordinal ölçek, kategoriler arasında doğal bir sıralama bulunan ancak kategoriler arasındaki farkların eşit olduğunun bilinmediği ölçme düzeyidir.
Sıralama ölçeği ile ordinal ölçek aynı şey midir?
Evet. Ordinal ölçek, Türkçede sıralama ölçeği veya sıralı ölçek olarak adlandırılabilir.
Ordinal veri örneği nedir?
Eğitim düzeyi, memnuniyet derecesi, hastalık şiddeti ve yarışma sıralaması tipik ordinal veri örnekleridir.
Nominal ve ordinal arasındaki fark nedir?
Nominal değişkenlerde kategoriler arasında doğal sıralama yoktur. Ordinal değişkenlerde sıralama vardır.
Ordinal ve interval arasındaki fark nedir?
Ordinal ölçekte sıralama vardır ancak eşit aralık şartı yoktur. Interval ölçekte ise değerler arasındaki eşit farklar aynı miktardaki değişimi temsil eder.
Likert ölçeği ordinal midir?
Tek bir Likert tipi madde klasik olarak ordinaldir. Birden fazla maddeden oluşturulan toplam veya ortalama ölçek puanları ise araştırmanın ve ölçme aracının özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Ordinal verinin medyanı bulunabilir mi?
Evet. Kategoriler sıralanabildiği için uygun ordinal verilerde medyan anlamlı bir özet ölçüsü olabilir.
SPSS'te ordinal ne demektir?
SPSS'teki Ordinal seçeneği, kategorileri arasında doğal sıralama bulunan değişkenler için kullanılır.
Sonuç
Sıralama ölçeği veya ordinal ölçek, gözlemlerin kategorilere ayrılmasının yanında kategoriler arasında anlamlı bir sıra kurulabildiği ölçme düzeyidir. Eğitim düzeyi, memnuniyet derecesi, hastalık şiddeti ve yarışma derecesi gibi değişkenler ordinal yapıya örnek verilebilir. Ordinal ölçeği nominal ölçekten ayıran özellik sıralamanın bulunmasıdır. Aralık ölçeğinden ayıran temel özellik ise kategoriler veya değerler arasındaki farkların eşit olduğunun söylenememesidir.
Bu nedenle ordinal veri analiz edilirken yalnızca sayısal kodlara bakılmamalı; değişkenin gerçek yapısı dikkate alınmalıdır. Dört temel ölçme düzeyini birlikte görmek için ölçme düzeyleri rehberimizi inceleyebilirsiniz. Araştırmanızdaki değişkenlerin doğru tanımlanması ve uygun istatistiksel yöntemin belirlenmesi konusunda İstatistiksel analiz danışmanlığı sayfamızdan hizmet kapsamımızı görebilirsiniz.
