Anket hazırlamadan önce nelere dikkat edilmelidir?
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 28
Anket hazırlamaya başlayan araştırmacıların ilk eğilimi çoğu zaman doğrudan soruları yazmaktır. Oysa hangi bilgilerin toplanacağı, bu bilgilerin kimlerden elde edileceği ve cevapların nasıl değerlendirileceği belirlenmeden hazırlanan sorular araştırmanın amacından uzaklaşabilir.
İyi bir anketin temeli soru cümlelerinde değil, sorular yazılmadan önce yapılan planlamada atılır. Araştırma problemi, değişkenler, hedef kitle, örneklem ve analiz yaklaşımı net değilse anlaşılır görünen bir anket bile ihtiyaç duyulan verileri sağlamayabilir. Bu durum çoğu zaman veri toplama tamamlandıktan sonra fark edilir ve eksik kalan bilgilerin geriye dönük olarak elde edilmesi mümkün olmaz.
Bu yazıda anket sorularını nasıl yazacağımızı değil, soruları hazırlamaya başlamadan önce verilmesi gereken kararları ele alacağız. Anket yönteminin araştırmalardaki yerini henüz incelemediyseniz önce anket yöntemi nedir? başlıklı ana rehberimizi okuyabilirsiniz.
1. Araştırma problemini açık biçimde tanımlayın
Anket hazırlamadan önce araştırmanın hangi problemi ele aldığı açıkça belirlenmelidir. “Üniversite öğrencileri hakkında bir araştırma yapmak” veya “çalışanların görüşlerini incelemek” bir araştırma problemi oluşturmak için yeterli değildir. Hangi durumun, hangi grupta ve hangi yönleriyle inceleneceği netleştirilmelidir.
Örneğin “Üniversite öğrencilerinin kütüphane hakkındaki görüşlerini belirlemek” oldukça geniş bir ifadedir. Araştırma problemi şu şekilde sınırlandırılabilir:
“Üniversite öğrencilerinin kütüphanenin fiziksel koşulları, kaynak yeterliliği ve dijital hizmetlerinden memnuniyet düzeyleri nasıldır?”
Bu ifade, ankette hangi konulara yer verilmesi gerektiğini daha açık hâle getirir. Kütüphane personelinin çalışma koşulları veya öğrencilerin genel akademik başarıları araştırma problemiyle doğrudan ilgili değilse ankete eklenmemelidir.
Araştırma problemi yeterince sınırlandırılmadığında anket formu giderek uzar ve birbiriyle zayıf ilişkili çok sayıda soru içerir. Bu nedenle ilk aşamada “Bu araştırmada tam olarak neyi öğrenmeye çalışıyorum?” sorusuna açık bir cevap verilmelidir.
2. Araştırmanın amacını belirleyin
Araştırmanın amacı, anket sonucunda hangi bilgiye ulaşılmak istendiğini gösterir. Amaç ile ankette yer alan her bölüm arasında anlaşılabilir bir ilişki bulunmalıdır.
Bir araştırmanın amacı mevcut durumu betimlemek olabilir. Örneğin öğrencilerin uzaktan eğitimden memnuniyet düzeylerini belirlemek bu kapsamda değerlendirilebilir. Başka bir çalışmada iki değişken arasındaki ilişkinin incelenmesi amaçlanabilir. Akademik motivasyon ile ders başarısı arasındaki ilişkinin araştırılması buna örnek verilebilir.
Araştırma amacı grup karşılaştırması yapmayı da içerebilir. Hemşirelerin hasta güvenliği tutumlarının çalışılan birime veya mesleki deneyime göre farklılaşıp farklılaşmadığı bu tür bir araştırma amacıdır.
Bu amaçların her biri farklı bilgilere ihtiyaç duyar. Grup karşılaştırması yapılacaksa grupları tanımlayan değişkenler ankette yer almalıdır. Değişkenler arasındaki ilişki incelenecekse her değişkenin nasıl ölçüleceği önceden belirlenmelidir.
Araştırmanın genel amacı yazıldıktan sonra şu kontrol yapılabilir:
Amaçta hangi değişkenler bulunuyor?
Hangi grup veya gruplar incelenecek?
Mevcut durum mu betimlenecek?
Gruplar arasında karşılaştırma mı yapılacak?
Değişkenler arasındaki ilişki mi araştırılacak?
Elde edilen bilgiler hangi araştırma sorusunu cevaplayacak?
Bu sorulara verilen cevaplar, anketin kapsamını belirlemeye yardımcı olur.
3. Araştırma sorularını veya hipotezleri oluşturun
Genel amaç belirlendikten sonra araştırma soruları hazırlanmalıdır. Araştırma soruları, veri toplama ve analiz sürecinin hangi sorulara cevap vereceğini gösterir.
Örneğin bir araştırmanın genel amacı üniversite öğrencilerinin çevrim içi eğitime yönelik memnuniyetlerini incelemekse şu araştırma soruları oluşturulabilir:
Öğrencilerin çevrim içi eğitimden memnuniyet düzeyleri nasıldır?
Memnuniyet düzeyi öğrenim görülen fakülteye göre farklılaşmakta mıdır?
İnternet bağlantısı sorunu yaşama sıklığı ile memnuniyet düzeyi arasında ilişki var mıdır?
Derslere düzenli katılım, çevrim içi eğitim memnuniyetini yordamakta mıdır?
Bu soruların her biri ankette belirli bilgilere ihtiyaç olduğunu gösterir. Fakülteler karşılaştırılacaksa fakülte bilgisi, bağlantı sorunu incelenecekse bu durumu ölçen uygun bir soru, memnuniyet değerlendirilecekse geçerli bir ölçme aracı veya uygun biçimde hazırlanmış maddeler bulunmalıdır.
Anketteki her soru en az bir araştırma amacıyla ilişkilendirilebilmelidir. “Belki lazım olur” düşüncesiyle eklenen sorular formu uzatır, katılımcının dikkatini azaltır ve gereksiz kişisel veri toplanmasına neden olabilir.
4. İhtiyaç duyulan değişkenleri listeleyin
Soruları yazmadan önce araştırmada kullanılacak değişkenlerin bir listesini hazırlamak yararlıdır. Böylece aynı bilgiyi farklı şekillerde soran tekrarlar veya analiz sırasında fark edilen eksiklikler azaltılabilir.
Değişkenler genel olarak şu gruplarda düşünülebilir:
Tanımlayıcı değişkenler: Yaş, eğitim düzeyi, meslek, çalışma süresi veya öğrenim görülen bölüm gibi katılımcıyı tanımlayan bilgilerdir.
Temel araştırma değişkenleri: Memnuniyet, tutum, kaygı, motivasyon veya yaşam kalitesi gibi araştırmanın doğrudan incelediği yapılardır.
Gruplandırma değişkenleri: Katılımcıları karşılaştırılacak gruplara ayırmak için kullanılır. Deney ve kontrol grubu, farklı sınıf düzeyleri veya çalışılan birimler örnek gösterilebilir.
Kontrol değişkenleri: Temel ilişkiyi etkileyebileceği düşünülen ve analiz sırasında dikkate alınması planlanan değişkenlerdir.
Bu liste hazırlanırken her değişkenin nasıl ölçüleceği de belirtilmelidir. Yaş doğrudan sayı olarak mı sorulacak, yoksa yaş grupları mı kullanılacak? Eğitim düzeyi seçenekleri bütün katılımcıları kapsıyor mu? Memnuniyet tek bir soruyla mı, yoksa birden fazla maddeden oluşan bir ölçekle mi değerlendirilecek?
Bu kararların soru hazırlama aşamasından önce verilmesi, anket ile analiz planı arasındaki uyumu güçlendirir.
5. Evreni ve hedef kitleyi tanımlayın
Anketin kimlere uygulanacağı açıkça belirlenmelidir. Araştırmanın sonuçlarının genellenmek istendiği bütün grup evreni, bu gruptan araştırmaya dâhil edilen kişiler ise örneklemi oluşturur.
“Öğrenciler”, “sağlık çalışanları” veya “öğretmenler” gibi geniş tanımlamalar çoğu araştırma için yeterli değildir. Hedef kitlenin kurum, yer, zaman ve diğer uygun özellikler bakımından sınırlandırılması gerekir.
Örneğin:
“2026–2027 eğitim yılında X Üniversitesinin lisans programlarında öğrenim gören öğrenciler”
ifadesi, yalnızca “üniversite öğrencileri” ifadesine göre daha belirgin bir evren tanımıdır.
Hedef kitlenin doğru belirlenmesi, soruların dilini de etkiler. Ortaokul öğrencileri için hazırlanan bir ankette kullanılabilecek ifadeler ile alan uzmanlarına yöneltilecek sorular aynı düzeyde olmayacaktır. Katılımcıların yaşı, eğitim durumu, mesleki bilgisi ve araştırma konusuna aşinalığı göz önünde bulundurulmalıdır.
6. Örnekleme nasıl ulaşacağınızı planlayın
Anket bağlantısının çok sayıda kişiye gönderilmesi, örneklemin araştırma evrenini temsil ettiği anlamına gelmez. Katılımcılara hangi yolla ulaşılacağı ve kimlerin araştırmaya dâhil edileceği önceden planlanmalıdır.
Bu aşamada şu sorular cevaplanmalıdır:
Araştırmaya kimler katılabilir?
Kimler araştırma dışında bırakılacaktır?
Katılımcı listesine veya hedef gruba nasıl ulaşılacaktır?
Örnekleme yöntemi ne olacaktır?
Kaç katılımcıya ihtiyaç vardır?
Beklenen cevaplama oranı nedir?
Aynı kişinin anketi birden fazla kez doldurması nasıl önlenecektir?
Anketin herkese açık sosyal medya gruplarında paylaşılması kolay bir çözüm gibi görünebilir. Ancak hedef kitlenin dışında kalan kişilerin forma erişmesi, aynı kişinin tekrar cevap vermesi veya belirli özelliklere sahip kişilerin araştırmaya daha fazla katılması örneklem yanlılığına yol açabilir.
Örneklem büyüklüğü de yalnızca “ne kadar çok kişi olursa o kadar iyi” yaklaşımıyla belirlenmemelidir. Araştırma deseni, evren büyüklüğü, yapılacak analizler, grup sayısı ve beklenen etki büyüklüğü gibi unsurlar dikkate alınmalıdır.
7. Hazır bir ölçek mi, yeni sorular mı kullanacağınıza karar verin
Araştırmada tutum, kaygı, yeterlilik veya yaşam kalitesi gibi bir yapı ölçülecekse araştırmacı önce ilgili alanda geliştirilmiş uygun bir ölçek bulunup bulunmadığını incelemelidir. Her çalışma için sıfırdan maddeler yazılması gerekli değildir.
Hazır bir ölçek kullanılacaksa şu noktalar kontrol edilmelidir:
Ölçek araştırmanın hedef kitlesine uygun mu?
Ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması var mı?
Ölçek maddeleri araştırmanın amacını karşılıyor mu?
Alt boyutları ve puanlama biçimi biliniyor mu?
Ters puanlanan maddeler bulunuyor mu?
Kullanım için izin alınması gerekiyor mu?
Ölçeğin kullanım veya puanlama koşulları var mı?
Bir ölçeğin daha önce başka bir çalışmada kullanılmış olması, yeni araştırma için otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez. Ölçeğin ölçtüğü yapı, hedef grubu ve kullanım amacı incelenmelidir.
Araştırmacı mevcut ölçeklerden bağımsız olarak yeni bir ölçme aracı geliştirecekse yalnızca birkaç Likert tipi madde yazıp Cronbach Alpha katsayısını hesaplamak yeterli değildir. Madde havuzu, uzman görüşü, pilot uygulama, faktör yapısı, geçerlik ve güvenirlik kanıtları birlikte değerlendirilmelidir. Bu sürecin kapsamını ölçek geliştirme ve uyarlama danışmanlığı sayfamızda inceleyebilirsiniz.
8. Anketin uygulama biçimini belirleyin
Anket yüz yüze, basılı form, telefon veya çevrim içi ortam üzerinden uygulanabilir. Uygulama yöntemi; hedef kitlenin özelliklerine, ulaşılabilirliğine, araştırmanın bütçesine ve soruların yapısına göre seçilmelidir.
Çevrim içi anketler hızlı ve düşük maliyetli olabilir. Bununla birlikte internet erişimi sınırlı kişilerin araştırma dışında kalması, anket bağlantısının hedef grup dışına yayılması ve katılımcı kimliğinin doğrulanamaması gibi sorunlar ortaya çıkabilir.
Yüz yüze uygulamada katılımcıların soruları tamamlama oranı artabilir. Ancak anketörün açıklamaları veya davranışları cevapları etkileyebilir. Ayrıca uygulamanın farklı kişiler tarafından yapılması hâlinde bütün anketörlerin aynı açıklamaları kullanması gerekir.
Uygulama yöntemine karar verirken yalnızca kolaylık değil, elde edilecek verinin niteliği de düşünülmelidir.
9. Etik kurul ve kurum izinlerini önceden kontrol edin
İnsanlardan veri toplanan akademik araştırmalarda etik kurul izni, kurum izni ve katılımcı onamı gerekebilir. Hangi izinlerin alınacağı üniversitenin, enstitünün, kurumun ve araştırmanın özelliklerine göre değişebilir.
Bu nedenle anket tamamlandıktan veya veri toplandıktan sonra izin sürecini araştırmak doğru değildir. Etik kurul başvurusunda anket formunun, kullanılacak ölçeklerin, katılımcı bilgilendirme metninin ve veri toplama planının sunulması istenebilir.
Katılımcılara araştırmanın amacı, ankete katılımın gönüllü olduğu, cevapların nasıl kullanılacağı ve kişisel verilerin nasıl korunacağı açıkça anlatılmalıdır. İsim, telefon numarası, e-posta adresi veya kimliği ortaya çıkarabilecek başka bilgiler yalnızca gerçekten gerekliyse toplanmalıdır.
Anonim ve gizli kavramları da birbirinden ayırmak gerekir. Araştırmacının katılımcının kimliğine ulaşmasını sağlayacak hiçbir bilgi toplanmıyorsa anonimlikten söz edilebilir. Kimlik bilgisi toplanıyor fakat yetkisiz kişilerle paylaşılmıyorsa bu durum gizlilik kapsamında değerlendirilir.
10. Analiz planını veri toplamadan önce düşünün
Anket verilerinin nasıl analiz edileceği, sorular hazırlandıktan sonra değil, hazırlık aşamasında düşünülmelidir. Çünkü yapılacak analizler hangi değişkenlerin toplanacağını ve cevap seçeneklerinin nasıl düzenleneceğini etkiler.
Örneğin iki grubun memnuniyet puanları karşılaştırılacaksa katılımcının hangi grupta bulunduğu bilinmelidir. Mesleki deneyimin etkisi incelenecekse çalışma süresi uygun biçimde ölçülmelidir. Alt boyut puanları hesaplanacaksa ölçeğin madde dağılımı ve puanlama yönergesi bilinmelidir.
Analiz planı hazırlarken şu noktalar değerlendirilebilir:
Hangi değişkenler tanımlayıcı istatistiklerle özetlenecek?
Hangi gruplar karşılaştırılacak?
Hangi değişkenler arasındaki ilişki incelenecek?
Ölçek toplam ve alt boyut puanları nasıl hesaplanacak?
Eksik cevaplar nasıl ele alınacak?
Açık uçlu cevaplar nasıl sınıflandırılacak?
Hangi tablolar araştırma sorularını cevaplayacak?
Bu aşamada belirli bir istatistiksel testin adını kesinleştirmek her zaman mümkün olmayabilir. Yine de araştırma sorularıyla toplanacak değişkenler arasında uyum kurulmalıdır. Veri toplandıktan sonra “Bu soruyu analiz edebilmek için gerekli bilgiyi ankette sormamışız” demek, telafisi en zor hatalardan biridir.
11. Anketin uzunluğunu ve cevaplama süresini planlayın
Anketin uzunluğu yalnızca soru sayısına göre değerlendirilmemelidir. Uzun açıklamalar, birbirine benzeyen maddeler, karmaşık sıralama soruları ve çok sayıda açık uçlu soru cevaplama yükünü artırabilir.
Katılımcının hangi bilgileri vermesinin gerçekten gerekli olduğu yeniden gözden geçirilmelidir. Her yeni soru için şu sorular sorulabilir:
Bu cevap hangi araştırma sorusunda kullanılacak?
Sonuç bölümünde bu veriyi raporlayacak mıyım?
Aynı bilgiyi başka bir soru zaten topluyor mu?
Katılımcı bu bilgiyi doğru biçimde hatırlayabilir mi?
Bu soru katılımcıyı gereksiz yere rahatsız eder mi?
Araştırmanın amacıyla doğrudan ilişkili olmayan sorular çıkarıldığında anket kısalır ve katılımcıların formu tamamlama olasılığı artar.
12. Anket planlama tablosu hazırlayın
Sorulara geçmeden önce basit bir planlama tablosu oluşturmak, araştırmanın bölümleri arasındaki uyumu görmeyi kolaylaştırır.
Araştırma sorusu | Gerekli değişken | Veri kaynağı | Ölçüm biçimi | Planlanan değerlendirme |
Memnuniyet düzeyi nasıldır? | Memnuniyet puanı | Ölçek | Likert tipi maddeler | Ortalama ve standart sapma |
Memnuniyet fakülteye göre değişiyor mu? | Fakülte ve memnuniyet | Kişisel bilgi formu ve ölçek | Kategorik değişken ve ölçek puanı | Grup karşılaştırması |
İnternet sorunu ile memnuniyet ilişkili mi? | Sorun sıklığı ve memnuniyet | Anket sorusu ve ölçek | Sıralı cevap ve ölçek puanı | İlişki analizi |
Bu tablo kesin analiz kararlarının yerine geçmez. Ancak hangi araştırma sorusu için hangi bilgiye ihtiyaç duyulduğunu gösterir ve gereksiz soruların fark edilmesine yardımcı olur.
Anket hazırlamadan önce yapılacak son kontrol
Soru yazma aşamasına geçmeden önce aşağıdaki noktaların netleşmiş olması gerekir:
Araştırma problemi açık ve sınırlandırılmış mı?
Genel amaç ve araştırma soruları birbiriyle uyumlu mu?
İncelenecek bütün değişkenler belirlendi mi?
Evren ve hedef kitle tanımlandı mı?
Örnekleme nasıl ulaşılacağı planlandı mı?
Dâhil edilme ve dışlanma ölçütleri belirlendi mi?
Hazır ölçek kullanılıp kullanılmayacağına karar verildi mi?
Gerekli kullanım izinleri araştırıldı mı?
Anketin uygulama biçimi seçildi mi?
Etik kurul ve kurum izinleri kontrol edildi mi?
Toplanacak verilerin nasıl analiz edileceği düşünüldü mü?
Her bilginin hangi araştırma sorusunda kullanılacağı belli mi?
Bu soruların önemli bir bölümüne henüz cevap verilemiyorsa anket maddelerini yazmaya başlamak için erken olabilir. Önce araştırma planındaki eksik noktaların tamamlanması gerekir.
Araştırma amacı, değişkenler, örneklem ve analiz yaklaşımı arasında bağlantı kurmakta zorlanıyorsanız araştırma yöntemi danışmanlığı kapsamında sunduğumuz desteği inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Anket hazırlama süreci, soruların yazılmasıyla değil araştırmanın neyi, kimden ve hangi amaçla öğreneceğinin belirlenmesiyle başlar. Araştırma problemi açık biçimde tanımlandığında, ihtiyaç duyulan değişkenler belirlendiğinde ve hedef kitle doğru sınırlandırıldığında soru hazırlama aşaması da daha düzenli ilerler. Sorular yazılmadan önce analiz planının düşünülmesi, etik ve kurum izinlerinin kontrol edilmesi ve kullanılacak ölçeklerin uygunluğunun değerlendirilmesi gerekir. Bu hazırlıklar, veri toplama tamamlandıktan sonra ortaya çıkabilecek ve düzeltilmesi mümkün olmayabilecek hataları azaltır.
Planlama aşamasını tamamladıysanız sıradaki adım, katılımcıların kolayca anlayabileceği ve araştırma amacına uygun sorular oluşturmaktır. Bunun için anket soruları nasıl hazırlanır? başlıklı bir sonraki rehberimize geçebilirsiniz.
