Anket yöntemi nedir? Özellikleri, türleri ve kullanım alanları
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 27
Anket yöntemi, araştırmaya katılan kişilerden belirli bir konu hakkında sistemli biçimde bilgi toplamak için kullanılan veri toplama yöntemlerinden biridir. Katılımcılara aynı veya benzer sorular yöneltilmesi, elde edilen cevapların karşılaştırılmasına ve araştırma problemine uygun biçimde analiz edilmesine imkân verir.
Özellikle eğitim, sağlık, psikoloji, sosyoloji, işletme ve pazarlama araştırmalarında anketlerden sıklıkla yararlanılır. Öğrencilerin akademik motivasyonları, hastaların sağlık hizmetlerinden memnuniyetleri, çalışanların iş doyumları veya tüketicilerin satın alma tercihleri anket yoluyla incelenebilecek konular arasında gösterilebilir.
Ancak bir form hazırlayıp bağlantısını katılımcılara göndermek, tek başına bilimsel bir anket araştırması yürütüldüğü anlamına gelmez. Anketin araştırma amacına uygun olması; doğru kişilere uygulanması, soruların açık biçimde hazırlanması, ölçülmek istenen değişkenleri karşılaması ve elde edilen verilerin uygun yöntemlerle analiz edilmesi gerekir.
Bu yazıda anket yönteminin ne olduğunu, hangi araştırmalarda kullanılabileceğini, anket türlerini, yöntemin güçlü ve zayıf yönlerini ve anket uygulamadan önce dikkat edilmesi gereken temel noktaları açıklayacağız.
Anket yöntemi nedir?
Anket yöntemi, önceden hazırlanmış sorular aracılığıyla bir araştırma grubunun görüşleri, tutumları, davranışları, deneyimleri veya kişisel özellikleri hakkında veri toplanmasına dayanır. Sorular basılı bir form üzerinden, internet ortamında, telefonla veya araştırmacının katılımcıyla yüz yüze görüşmesiyle uygulanabilir.
Anketler çoğunlukla nicel araştırmalarda kullanılır. Kapalı uçlu sorular ve derecelendirme seçenekleriyle elde edilen cevaplar sayısal olarak kodlanabilir; frekans, yüzde, ortalama, korelasyon, regresyon ve grup karşılaştırmaları gibi istatistiksel yöntemlerle incelenebilir.
Bir ankette açık uçlu sorulara da yer verilebilir. Bu sorular katılımcıların kendi ifadeleriyle cevap vermesini sağlar. Ancak ankette birkaç açık uçlu sorunun bulunması, araştırmayı kendiliğinden nitel araştırmaya dönüştürmez. Araştırmanın niteliğine; araştırma sorusu, desen, örnekleme yaklaşımı, veri toplama süreci ve analiz yöntemi birlikte değerlendirilerek karar verilmelidir.
Anket ile ölçek aynı şey midir?
Anket ve ölçek kavramları günlük kullanımda birbirinin yerine kullanılabilse de aynı anlama gelmez.
Anket, araştırmada ihtiyaç duyulan bilgileri toplamak için hazırlanan formun tamamını ifade edebilir. Bu formda yaş, eğitim düzeyi ve çalışma süresi gibi kişisel bilgi soruları; davranış, tercih ve deneyim soruları ile bir veya birden fazla ölçek birlikte bulunabilir.
Ölçek ise kaygı, tutum, motivasyon veya yaşam kalitesi gibi doğrudan gözlenemeyen bir yapıyı ölçmek üzere geliştirilmiş, belirli puanlama ve değerlendirme kurallarına sahip maddeler bütünüdür. Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik özelliklerinin bilimsel çalışmalarla incelenmiş olması beklenir.
Örneğin öğrencilerin sınav kaygısı ile akademik başarıları arasındaki ilişki araştırılıyorsa hazırlanan formda demografik sorular, akademik başarı bilgisi ve sınav kaygısını ölçen bir ölçek yer alabilir. Formun bütünü anket olarak adlandırılsa da sınav kaygısı maddeleri belirli bir ölçme aracına aittir.
Araştırmada kullanılacak mevcut bir ölçeğin uygunluğu veya yeni bir ölçme aracının geliştirilmesi söz konusuysa ölçek geliştirme ve uyarlama danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Anket yöntemi ne zaman kullanılır?
Anket yöntemi, araştırma sorularının katılımcıların görüşlerinden, beyanlarından veya özelliklerinden elde edilecek verilerle cevaplanabildiği durumlarda kullanılabilir. Özellikle çok sayıda kişiden standartlaştırılmış bilgi toplanmak istendiğinde etkili bir seçenektir.
Anket kullanımına uygun bazı araştırma amaçları şunlardır:
Bir grubun belirli bir konu hakkındaki görüşlerini belirlemek
Tutum, algı, memnuniyet veya farkındalık düzeyini incelemek
Belirli davranışların ne sıklıkla görüldüğünü araştırmak
İki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkiyi değerlendirmek
Farklı grupların görüş veya puanlarını karşılaştırmak
Katılımcıların demografik ve mesleki özelliklerini belirlemek
Bununla birlikte anket her araştırma için uygun değildir. Katılımcıların yaşadığı deneyimi ayrıntılı biçimde anlamak, davranışları doğal ortamında gözlemlemek veya bir müdahalenin etkisini kontrollü koşullarda incelemek isteniyorsa görüşme, gözlem ya da deney gibi başka yöntemler daha uygun olabilir.
Bu nedenle veri toplama aracına araştırma sorusu belirlendikten sonra karar verilmelidir. Araştırmanın yöntemi ve deseni henüz netleşmediyse araştırma yöntemi danışmanlığı sayfamızdan sürecin kapsamını inceleyebilirsiniz.
Anket yönteminin temel özellikleri nelerdir?
Anket yöntemini diğer veri toplama yöntemlerinden ayıran temel özellik, belirli bir düzen içinde hazırlanmış soruların araştırma grubuna yöneltilmesidir. Katılımcıların aynı sorularla karşılaşması, cevapların karşılaştırılabilmesini kolaylaştırır.
Anket yönteminin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir:
Belirli bir araştırma amacı doğrultusunda hazırlanır.
Sorular bütün katılımcılara aynı sırayla veya aynı yapı içinde sunulabilir.
Geniş gruplardan veri toplanmasına imkân verir.
Kapalı ve açık uçlu sorular birlikte kullanılabilir.
Yüz yüze, telefonla, basılı form veya internet üzerinden uygulanabilir.
Kapalı uçlu cevaplar sayısal olarak kodlanarak analiz edilebilir.
Katılımcıların kendi beyanlarına dayanır.
Son özellik özellikle önemlidir. Anket sonucunda elde edilen cevaplar, katılımcıların gerçekte ne yaptığını her zaman doğrudan göstermeyebilir. Kişiler geçmişteki davranışlarını yanlış hatırlayabilir, toplum tarafından daha uygun görülen cevapları verebilir veya bazı soruları farklı yorumlayabilir. Bu nedenle sonuçlar raporlanırken anket verisinin öz bildirime dayandığı dikkate alınmalıdır.
Anket türleri nelerdir?
Anketler farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir. En sık kullanılan ayrımlardan biri, soruların cevap yapısına göre yapılan sınıflandırmadır.
Kapalı uçlu anketlerde katılımcılara önceden belirlenmiş seçenekler sunulur. Evet-hayır soruları, çoktan seçmeli sorular ve Likert tipi derecelendirmeler bu grupta yer alır. Cevapların kodlanması ve istatistiksel olarak incelenmesi daha kolaydır.
Açık uçlu anketlerde katılımcılar cevaplarını kendi cümleleriyle yazar. Bu sorular daha ayrıntılı bilgi sağlayabilir; ancak cevapların sınıflandırılması ve analiz edilmesi daha fazla zaman gerektirir.
Karma yapıdaki anketlerde kapalı ve açık uçlu sorular birlikte kullanılır. Katılımcıdan önce belirli bir seçeneği işaretlemesi, ardından cevabını açıklaması istenebilir.
Buradaki sınıflandırma soru biçimleriyle ilgilidir. Açık uçlu, kapalı uçlu ve yarı kapalı soruların kullanım alanlarını anket soru türleri yazımızda örneklerle inceleyebilirsiniz.
Anket uygulama türleri nelerdir?
Anketler yalnızca soru biçimlerine göre değil, katılımcılara nasıl ulaştırıldığına göre de sınıflandırılabilir.
Yüz yüze anket
Araştırmacı veya anketör, katılımcıyla aynı ortamda bulunur ve soruların cevaplanma sürecini takip eder. Katılım oranı yüksek olabilir ve anlaşılmayan noktalar açıklanabilir. Bununla birlikte uygulayıcının tavrı cevapları etkileyebilir; ayrıca geniş örneklemlerde zaman ve maliyet artabilir.
Çevrim içi anket
Anket bağlantısı e-posta, mesajlaşma uygulaması veya başka dijital kanallar üzerinden katılımcılara ulaştırılır. Kısa sürede çok sayıda kişiye erişme ve cevapları otomatik olarak kaydetme avantajı sağlar. Buna karşılık bağlantının herkese açık biçimde paylaşılması, hedef kitle dışında kalan kişilerin ankete katılmasına ve örneklemin denetlenememesine yol açabilir.
Telefonla anket
Sorular katılımcıya telefon görüşmesi sırasında yöneltilir. Farklı bölgelerde yaşayan kişilere ulaşılabilir; ancak anketin uzun olması katılımcının görüşmeyi tamamlamasını zorlaştırabilir. Görsel seçeneklerin gösterilememesi de soru biçimlerini sınırlar.
Basılı anket
Katılımcılara kâğıt üzerinde form verilir. Okul, hastane veya iş yeri gibi belirli ortamlarda kullanılabilir. Verilerin daha sonra bilgisayara elle aktarılması gerektiği için hatalı ya da eksik veri girişi riski bulunur.
Anketinizi çevrim içi ortamda uygulamaya karar verdiyseniz teknik adımları Google Forms ile anket hazırlama yazımızdan takip edebilirsiniz.
Anket yönteminin avantajları nelerdir?
Anket yönteminin en önemli avantajlarından biri, çok sayıda kişiden standart bir yapı içinde veri toplanabilmesidir. Özellikle çevrim içi araçların kullanılması, farklı şehirlerde yaşayan katılımcılara kısa sürede ulaşmayı kolaylaştırabilir.
Anket yönteminin güçlü yönleri şunlardır:
Geniş örneklemlere ulaşılabilir.
Her katılımcıya aynı sorular yöneltilebilir.
Kapalı uçlu cevaplar kolaylıkla kodlanabilir.
Veriler istatistiksel analizlere uygun hâle getirilebilir.
Çevrim içi uygulamalarda zaman ve maliyet azaltılabilir.
Kimlik bilgisi istenmediğinde katılımcılar bazı sorulara daha rahat cevap verebilir.
Farklı grupların cevapları karşılaştırılabilir.
Bu avantajların ortaya çıkması, anketin doğru planlanmasına bağlıdır. Hedef kitleye ulaşmayan, anlaşılmayan sorular içeren veya aynı kişinin birden fazla kez cevaplayabildiği bir çevrim içi formdan elde edilen çok sayıdaki cevap, tek başına nitelikli veri anlamına gelmez.
Anket yönteminin dezavantajları nelerdir?
Anket yönteminin sağladığı kolaylıkların yanında bazı sınırlılıkları da vardır. Bu sınırlılıklar araştırmanın planlama ve sonuçları yorumlama aşamalarında dikkate alınmalıdır.
Katılımcılar soruları yanlış anlayabilir.
Cevaplar gerçek davranıştan çok kişinin beyanını yansıtabilir.
Sosyal açıdan kabul gören cevapları verme eğilimi görülebilir.
Uzun anketlerde dikkatsiz veya eksik cevaplar artabilir.
Çevrim içi anketlerde hedef kitle dışındaki kişiler forma ulaşabilir.
Düşük katılım oranı örneklemin temsil gücünü azaltabilir.
Açık uçlu cevapların sınıflandırılması zaman alabilir.
Yanlış hazırlanmış seçenekler katılımcıyı uygun olmayan bir cevaba zorlayabilir.
Anketin anonim olması da her zaman dürüst cevap alınacağını garanti etmez. Katılımcıların araştırmaya güvenmesi, soruların tarafsız hazırlanması ve kişisel verilerin nasıl kullanılacağının açıkça belirtilmesi gerekir.
Anket hazırlama süreci hangi aşamalardan oluşur?
Bilimsel bir anket uygulaması yalnızca soruların yazılmasından oluşmaz. Araştırmanın amacından veri analizine kadar birbirini tamamlayan bir süreç izlenmelidir:
Araştırma problemi ve amacı belirlenir.
Araştırma soruları veya hipotezler oluşturulur.
Evren ve örneklem tanımlanır.
Toplanması gereken bilgiler belirlenir.
Kullanılacak sorular veya ölçme araçları seçilir.
Anket formu ve katılımcı bilgilendirme metni hazırlanır.
Gerekli etik kurul ve kurum izinleri alınır.
Uzman görüşü ve pilot uygulama sonuçları değerlendirilir.
Anket hedef gruba uygulanır.
Veriler kontrol edilir, kodlanır ve analiz edilir.
Bulgular araştırma sorularına göre raporlanır.
Soruları yazmaya başlamadan önce araştırma amacı, hedef kitle ve ihtiyaç duyulan değişkenler belirlenmelidir. Bu aşamayı anket hazırlamadan önce dikkat edilmesi gerekenler yazımızda ayrıntılı olarak açıklıyoruz.
Planlama tamamlandıktan sonra sıra soru cümlelerinin hazırlanmasına gelir. Yönlendirici, iki konuyu aynı anda soran veya belirsiz ifadeler içeren sorulardan kaçınmak için anket soruları nasıl hazırlanır? başlıklı rehberimizden yararlanabilirsiniz.
Anket doğrudan uygulanabilir mi?
Sorular tamamlanır tamamlanmaz veri toplamaya başlanması önemli hatalara yol açabilir. Öncelikle formun araştırma amacıyla uyumu, soru sırası, cevap seçenekleri, yazım dili ve teknik işleyişi kontrol edilmelidir.
Daha sonra hedef kitleye benzeyen sınırlı bir grupla pilot uygulama yapılabilir. Pilot uygulamada yalnızca cevaplara bakılmaz; anketin ne kadar sürede tamamlandığı, anlaşılmayan sorular, boş bırakılan maddeler, birbirine çok benzeyen ifadeler ve çevrim içi formdaki yönlendirme sorunları da incelenir.
Pilot uygulamada fark edilen bir hata, asıl veri toplama başlamadan düzeltilebilir. Ancak ana uygulama tamamlandıktan sonra soruları değiştirmek, ilk ve son katılımcıların farklı formları cevaplamasına neden olacağı için araştırmanın bütünlüğünü bozabilir.
Bu aşamada yapılacak kontrolleri anket soruları hazırlandıktan sonra ne yapılır? yazımızda bulabilirsiniz.
Anket verileri nasıl analiz edilir?
Analiz yöntemi, anketin internetten mi yoksa basılı olarak mı uygulandığına göre değil; araştırma sorularına, değişkenlerin ölçüm düzeyine, grup sayısına ve verinin özelliklerine göre belirlenir.
İlk aşamada cevaplar kontrol edilir, değişkenler tanımlanır ve gerekiyorsa ters maddeler yeniden kodlanır. Ölçeklerden toplam veya alt boyut puanları hesaplanabilir. Ardından katılımcı özellikleri frekans, yüzde, ortalama ve standart sapma gibi betimsel istatistiklerle özetlenir.
Araştırma sorusuna bağlı olarak iki grup karşılaştırmaları, varyans analizi, korelasyon, regresyon veya farklı istatistiksel yöntemler kullanılabilir. Her anket verisine aynı testlerin uygulanması doğru değildir. Analizin veri toplama tamamlandıktan sonra düşünülmesi de ankette ihtiyaç duyulan bazı değişkenlerin unutulmasına neden olabilir.
Verilerin kodlanması, uygun analizlerin belirlenmesi ve sonuçların raporlanması hakkında SPSS analizi sayfamızı inceleyebilirsiniz. Çalışmanızın araştırma sorularına uygun bir analiz planına ihtiyacınız varsa istatistiksel analiz danışmanlığı kapsamında nasıl çalıştığımızı da görebilirsiniz.
Anket yönteminde sık yapılan hatalar
Anket çalışmalarında karşılaşılan sorunların önemli bir bölümü veri analizinden önce ortaya çıkar. En sık yapılan hatalar şunlardır:
Araştırma amacı netleşmeden soruları hazırlamak
İnternette bulunan soruları kaynak ve kullanım izni kontrolü yapmadan kullanmak
Anket ile ölçeği aynı kavram olarak değerlendirmek
Evreni ve örneklemi açık biçimde tanımlamamak
Yönlendirici veya birden fazla konuyu aynı anda soran ifadeler kullanmak
Cevap seçeneklerinde boşluk ya da çakışma bırakmak
Gereğinden fazla demografik bilgi istemek
Etik kurul ve kurum izinlerini veri topladıktan sonra düşünmek
Pilot uygulama yapmadan ana uygulamaya geçmek
Analiz planını anket tamamlandıktan sonra oluşturmaya çalışmak
Ulaşılan her kişiyi hedef örneklemin bir parçası kabul etmek
İyi hazırlanmış bir anket, çok sayıda soru içeren anket değildir. Araştırma amacına hizmet eden, katılımcının anlayabileceği ve analiz edilebilir cevaplar üreten soruların bir araya getirilmesi gerekir.
Sonuç
Anket yöntemi, geniş bir katılımcı grubundan düzenli ve karşılaştırılabilir veri toplamak için kullanılabilecek etkili bir yöntemdir. Bununla birlikte elde edilen sonuçların niteliği, yalnızca katılımcı sayısına değil; araştırma probleminin açıklığına, örneklemin uygunluğuna, soruların hazırlanışına, uygulama sürecine ve analiz planına bağlıdır.
Anket hazırlamaya doğrudan soru yazarak başlamak yerine önce araştırmanın amacı, değişkenleri ve hedef kitlesi belirlenmelidir. Sonraki adım için anket hazırlamadan önce nelere dikkat edilmelidir? başlıklı yazımıza geçebilirsiniz.
