Anket soruları nasıl hazırlanır? Doğru ve yanlış soru örnekleri
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 29
Anket soruları nasıl hazırlanır?
Anket sorusu hazırlamak, araştırma konusu hakkında akla gelen bütün soruları bir forma sıralamak değildir. Her soru, araştırmada ihtiyaç duyulan belirli bir bilgiyi mümkün olduğunca açık ve tarafsız biçimde toplamalıdır. Katılımcının soruyu araştırmacının düşündüğü anlamdan farklı yorumlaması, elde edilen cevabın da farklı bir bilgiyi yansıtmasına neden olabilir.
Bu nedenle anket sorularının yalnızca dil bilgisi bakımından doğru olması yeterli değildir. Sorular hedef kitle tarafından anlaşılabilmeli, tek bir konuya odaklanmalı, katılımcıyı belirli bir cevaba yönlendirmemeli ve analiz edilebilir cevaplar üretmelidir.
Araştırmanın amacı, değişkenleri ve hedef kitlesi henüz belirlenmediyse önce anket hazırlamadan önce nelere dikkat edilmelidir? başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz. Bu yazıda ise planlama aşamasının tamamlandığını kabul ederek doğrudan anket sorularının hazırlanmasına odaklanacağız.
Anket soruları araştırma amacıyla nasıl ilişkilendirilir?
Ankette yer alan her soru, araştırmanın amacı veya araştırma sorularından en az biriyle ilişkilendirilebilmelidir. Bu ilişkinin kurulamadığı soruların forma eklenmesi, katılımcının cevaplama yükünü artırırken araştırmaya anlamlı bir katkı sağlamaz.
Örneğin araştırmanın amacı üniversite öğrencilerinin kütüphane hizmetlerinden memnuniyetini belirlemekse fiziksel koşullar, kaynak yeterliliği, çalışma saatleri ve dijital hizmetler hakkında sorular hazırlanabilir. Öğrencilerin sevdiği spor dallarını sormak ise araştırmanın amacıyla ilgili olmadığı sürece gereksizdir.
Soru yazmadan önce küçük bir eşleştirme tablosu hazırlanabilir:
Araştırmada ihtiyaç duyulan bilgi | Sorulacak konu | Cevabın kullanım amacı |
Katılımcının kütüphaneyi kullanma sıklığı | Son bir ay içindeki ziyaret sayısı | Kullanım düzeyini belirlemek |
Fiziksel ortamdan memnuniyet | Aydınlatma, sessizlik ve oturma alanları | Memnuniyet boyutlarını değerlendirmek |
Gruplar arasında karşılaştırma | Öğrenim görülen fakülte | Fakülteleri karşılaştırmak |
Bu çalışma, aynı bilgiyi tekrar tekrar soran maddeleri ve araştırma amacı dışında kalan soruları fark etmeyi kolaylaştırır.
Anket soruları nasıl hazırlanır?: İlk adım: anketin başına açıklayıcı bir yönerge yazın
Anket formunun başında, katılımcıya araştırma ve cevaplama süreci hakkında kısa bir açıklama sunulmalıdır. Bu metin bazı çalışmalarda bilgilendirme metni, anket yönergesi veya sunuş yazısı olarak adlandırılabilir.
Yönergede şu bilgilere yer verilebilir:
Araştırmanın genel amacı
Araştırmayı yürüten kişi veya kurum
Katılımın gönüllü olduğu
Anketin yaklaşık cevaplanma süresi
Cevapların hangi amaçla kullanılacağı
Kişisel bilgilerin nasıl korunacağı
Soruların nasıl cevaplanacağı
Gerekliyse araştırmacının iletişim bilgisi
Yönergenin uzun ve teknik bir metne dönüşmesi katılımcının önemli bilgileri atlamasına neden olabilir. Açıklama açık, kısa ve hedef kitlenin anlayabileceği bir dille hazırlanmalıdır.
“Lütfen bütün sorulara dürüst cevap veriniz” gibi katılımcıda güvensizlik hissi oluşturabilecek ifadeler yerine, doğru veya yanlış cevap bulunmadığı ve kişisel görüşlerin önemli olduğu belirtilebilir. Bununla birlikte katılımcıya anonimlik sözü verilecekse formda kimliği belirleyebilecek bilgilerin gerçekten toplanmadığından emin olunmalıdır.
Her soruda tek bir konu sorun
Bir anket sorusunda iki farklı konunun birlikte sorulması, katılımcının hangi konuya cevap verdiğinin anlaşılmasını zorlaştırır. Bu tür ifadeler çift sorulu veya çift yönlü sorular olarak adlandırılır.
Örneğin:
Yanlış: “Kütüphanenin yerini ve binasını uygun buluyor musunuz?”
Katılımcı kütüphanenin yerini uygun, binasını ise yetersiz bulabilir. Ancak tek bir cevap vermesi istendiğinde hangi değerlendirmeyi işaretleyeceği belirsiz kalır.
Bu soru iki ayrı maddeye bölünmelidir:
Doğru:
“Kütüphanenin kampüs içindeki konumunu uygun buluyorum.”
“Kütüphane binasının fiziksel koşullarını yeterli buluyorum.”
Aynı sorun “Dersin içeriğini ve öğretim elemanının anlatımını nasıl değerlendiriyorsunuz?” veya “Hastanenin temizliği ve personelin ilgisinden memnun musunuz?” gibi sorularda da görülür. Katılımcının her konu için ayrı değerlendirme yapabilmesi sağlanmalıdır.
Belirsiz ifadelerden kaçının
“Sık sık”, “genellikle”, “yeterince”, “düzenli olarak” ve “uzun süre” gibi ifadeler kişiden kişiye değişen anlamlara gelebilir.
Örneğin:
Belirsiz soru: “Kütüphaneyi sık sık kullanıyor musunuz?”
Bir katılımcı için haftada bir kullanım sık kabul edilirken başka biri için her gün kullanmak gerekebilir. Bunun yerine belirli bir zaman aralığı ve ölçülebilir cevap seçenekleri kullanılabilir:
Daha açık soru: “Son 30 gün içinde kütüphaneyi kaç kez kullandınız?”
Hiç kullanmadım
1–2 kez
3–5 kez
6–10 kez
11 kez veya daha fazla
Zaman aralığı, araştırılan davranışa uygun seçilmelidir. Çok uzun bir dönem sorulduğunda katılımcının doğru hatırlama olasılığı azalabilir.
Katılımcının hatırlayabileceği bilgileri sorun
İnsanlar geçmişte yaptıkları davranışların sayısını veya tarihini her zaman doğru hatırlayamaz. Bu nedenle sorunun kapsadığı zaman aralığı gerçekçi olmalıdır.
Sorunlu soru: “Geçen yıl kütüphaneye kaç kez gittiniz?”
Çoğu katılımcının bir yıllık ziyaret sayısını doğru hatırlaması güçtür.
Daha uygun soru: “Son dört hafta içinde kütüphaneye yaklaşık kaç kez gittiniz?”
Araştırmada mutlaka uzun bir dönem incelenecekse katılımcıdan kesin bir sayı istemek yerine uygun aralıklar sunulabilir. Ancak bu aralıkların araştırmanın amacına ve beklenen cevap dağılımına göre hazırlanması gerekir.
Yönlendirici sorular kullanmayın
Yönlendirici sorular, belirli bir cevabın daha doğru, makul veya kabul edilebilir olduğu izlenimini oluşturur. Bu durum katılımcının kendi görüşü yerine soruda beklenen cevabı vermesine neden olabilir.
Yönlendirici soru: “Öğrencilerin başarısını artıran yeni kütüphane hizmetlerini faydalı buluyor musunuz?”
Soru, hizmetlerin başarıyı artırdığını baştan kabul etmektedir.
Tarafsız soru: “Yeni kütüphane hizmetlerinin akademik çalışmalarınıza katkısını nasıl değerlendiriyorsunuz?”
Hiç katkı sağlamadı
Az katkı sağladı
Orta düzeyde katkı sağladı
Fazla katkı sağladı
Çok fazla katkı sağladı
Bu hizmetleri kullanmadım
“Çoğu uzmanın önerdiği…”, “Bilindiği gibi…” veya “Siz de katılıyor musunuz?” biçimindeki girişler de katılımcıyı belirli bir cevaba yöneltebilir.
Varsayım içeren sorulara dikkat edin
Bazı sorular, katılımcının belirli bir davranışı yaptığı veya belirli bir deneyimi yaşadığı varsayımına dayanır.
Örneğin:
Sorunlu soru: “Çevrim içi kütüphane hizmetlerini neden yetersiz buluyorsunuz?”
Bu soru, katılımcının hizmetleri kullandığını ve yetersiz bulduğunu varsayar.
Önce filtre sorusu sorulmalıdır:
“Çevrim içi kütüphane hizmetlerini daha önce kullandınız mı?”
Evet
Hayır
“Hayır” cevabını veren katılımcılar değerlendirme sorularını atlayabilir. Çevrim içi formlarda bu işlem bölüm veya soru yönlendirmeleriyle düzenlenebilir.
Olumsuz ve karmaşık ifadeleri sadeleştirin
Uzun, olumsuz veya birden fazla olumsuzluk içeren cümleler cevaplama hatalarını artırabilir.
Karmaşık ifade: “Kütüphanenin yeterince temiz olmadığı düşüncesine katılmıyorum.”
Katılımcının bu maddeye katılması veya katılmaması, gerçekte hangi görüşü bildirdiğinin anlaşılmasını zorlaştırır.
Daha açık ifade: “Kütüphanenin temizlik düzeyini yeterli buluyorum.”
Olumsuz madde kullanımının cevap alışkanlığını önlemek için gerekli olduğu bazen düşünülür. Ancak yalnızca maddeleri ters puanlamak amacıyla doğal olmayan ve zor anlaşılan cümleler kurulması ölçüm hatasına yol açabilir. Ters maddeler kullanılacaksa anlamı açık olmalı ve puanlama sırasında doğru biçimde kodlanmalıdır.
Hedef kitlenin anlayabileceği kelimeleri kullanın
Sorular araştırmacının değil, katılımcının diliyle hazırlanmalıdır. Teknik terimler, kısaltmalar ve alan bilgisi gerektiren ifadeler hedef kitle tarafından bilinmeyebilir.
Uygun olmayan soru: “Kütüphanede LCC sınıflandırma sisteminin kullanılmasını uygun buluyor musunuz?”
Katılımcı bu sistemin ne olduğunu bilmiyorsa verdiği cevap gerçek bir değerlendirmeyi yansıtmayacaktır.
Daha anlaşılır soru: “Kütüphanede aradığınız kitabın bulunduğu bölümü kolayca bulabiliyor musunuz?”
Teknik bir kavramın kullanılması zorunluysa kavram kısa ve tarafsız biçimde açıklanmalıdır. Ancak açıklamanın katılımcıyı belirli bir cevaba yönlendirmemesine dikkat edilmelidir.
Cevap seçeneklerini eksiksiz ve çakışmayacak biçimde hazırlayın
İyi bir soru, kötü hazırlanmış cevap seçenekleri nedeniyle kullanışsız hâle gelebilir. Seçeneklerin mümkün olduğunca bütün katılımcıları kapsaması ve birbirleriyle çakışmaması gerekir.
Çakışan seçenekler:
18–25 yaş
25–35 yaş
35–45 yaş
Bu sınıflandırmada 25 ve 35 yaşındaki katılımcılar iki seçeneğe birden girmektedir.
Çakışmayan seçenekler:
18–24 yaş
25–34 yaş
35–44 yaş
45 yaş ve üzeri
Ancak yaşın araştırmada sayısal olarak kullanılması gerekiyorsa yaş grupları yerine doğrudan “Yaşınız: …” biçiminde sorulması daha uygun olabilir. Yaş grupları araştırmacının sonradan farklı sınıflandırmalar yapmasını sınırlar.
Seçenekler arasında katılımcının durumuna uygun bir cevap bulunmayabilecekse “Diğer”, “Bilmiyorum”, “Fikrim yok” veya “Uygulanamaz” seçeneklerinden uygun olanı eklemek düşünülebilir. Bu seçenekler birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Örneğin bir hizmeti hiç kullanmayan kişi ile hizmet hakkında kararsız olan kişi aynı durumda değildir.
Seçeneklerin ölçme düzeyini analiz planına göre belirleyin
Sorunun nasıl cevaplanacağı, verinin daha sonra nasıl değerlendirilebileceğini etkiler. Örneğin yaş bilgisini doğrudan sayı olarak almak ile yaş grupları hâlinde toplamak aynı analiz imkânlarını sunmaz.
Benzer şekilde katılımcıya yalnızca “Evet” ve “Hayır” seçenekleri sunmak, görüşün derecesini göstermeyebilir. Araştırma amacı bir tutumun düzeyini değerlendirmekse derecelendirilmiş seçenekler daha uygun olabilir.
Bununla birlikte her soruyu Likert tipi hâle getirmek de doğru değildir. Cinsiyet, bölüm, çalışma durumu veya belirli bir hizmeti kullanıp kullanmama gibi değişkenlerde uygun kategorik seçenekler kullanılmalıdır.
Sorunun cevap biçimi, araştırmacının alışkanlığına göre değil toplanmak istenen bilginin niteliğine göre seçilmelidir.
Likert tipi maddeleri dengeli hazırlayın
Tutum ve görüşleri ölçmek için katılım veya sıklık derecesi içeren maddeler kullanılabilir. Yaygın bir katılım düzeni şöyledir:
Kesinlikle katılmıyorum
Katılmıyorum
Ne katılıyorum ne katılmıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Sıklık değerlendirmesinde ise “Hiçbir zaman–Her zaman” gibi farklı etiketler kullanılabilir. Katılım ile sıklık aynı şey değildir. “Kütüphaneyi haftada en az bir kez kullanırım” ifadesini katılım düzeyiyle sormak yerine doğrudan kullanım sıklığını ölçmek daha açık sonuç verebilir.
Ölçek noktalarının yalnızca ilk ve son seçeneklerini değil, mümkünse bütün seçeneklerini adlandırmak katılımcının seçenekleri daha tutarlı yorumlamasına yardımcı olur.
Orta seçeneğin kullanılıp kullanılmayacağı otomatik bir kararla belirlenmemelidir. Katılımcının gerçekten nötr bir görüşe sahip olabileceği konularda orta seçenek anlamlı olabilir. Buna karşılık araştırmacının katılımcıyı zorla olumlu veya olumsuz bir tarafa yöneltmek için orta seçeneği kaldırması cevapların niteliğini bozabilir.
Demografik soruları gerektiği kadar sorun
Yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, medeni durum, gelir veya meslek gibi demografik bilgiler her ankette otomatik olarak bulunmak zorunda değildir. Yalnızca araştırmanın amacı, örneklemin tanımlanması veya planlanan analizler için gerekli olan bilgiler toplanmalıdır.
Örneğin gelir düzeyi analizlerde kullanılmayacaksa katılımcıyı rahatsız edebilecek bu sorunun forma eklenmesi gereksizdir. Kurum adı, bölüm, görev ve kıdem bilgilerinin birlikte sorulması, isim alınmasa bile belirli kişilerin tanınmasına yol açabilir.
Hassas sorular için cevap aralıkları kullanılabilir veya “Cevaplamak istemiyorum” seçeneği sunulabilir. Ancak her durumda hangi bilgilerin neden toplandığı açık biçimde değerlendirilmelidir.
Soruları mantıklı bir sıraya yerleştirin
Anketin başlangıcında kolay, anlaşılır ve araştırmanın konusu ile doğrudan ilişkili sorulara yer verilmesi katılımcının forma uyum sağlamasını kolaylaştırır. Zor, hassas veya ayrıntılı sorular çoğunlukla daha sonraki bölümlere bırakılabilir.
Sorular konu başlıklarına göre gruplandırılmalı ve bölümler arasında kısa geçiş ifadeleri kullanılmalıdır. Örneğin:
“Bu bölümde kütüphanenin fiziksel koşulları hakkındaki görüşleriniz sorulacaktır.”
Benzer konudaki maddelerin birlikte sunulması cevaplamayı kolaylaştırır. Bununla birlikte önceki soruların sonraki cevapları etkileyebileceği durumlar da göz önünde bulundurulmalıdır.
Çevrim içi anketlerde koşullu sorular için yönlendirme kullanılabilir. Bir hizmeti kullanmadığını belirten katılımcının o hizmete ilişkin ayrıntılı değerlendirme sorularını cevaplaması istenmemelidir.
Anketin gereğinden fazla uzamasını önleyin
Ankete yeni bir soru eklemek kolay, gereksiz bir soruyu çıkarmak ise daha zor olabilir. Araştırmacı hazırladığı her soruyu önemli görebilir. Bu nedenle her soru için şu kontroller yapılmalıdır:
Bu soru hangi araştırma amacına hizmet ediyor?
Cevabı analizde kullanılacak mı?
Aynı bilgi başka bir soruda toplanıyor mu?
Katılımcı bu soruyu doğru cevaplayabilir mi?
Soru gereksiz kişisel bilgi istiyor mu?
Bu soru çıkarılırsa araştırmada gerçekten hangi bilgi eksik kalır?
Formun cevaplanma süresi yalnızca soru sayısına bağlı değildir. Açık uçlu sorular, sıralama işlemleri, uzun açıklamalar ve birbirine benzeyen maddeler katılımcıyı yorabilir. Tahminî süre, araştırmacının formu hızlıca doldurmasına göre değil hedef kitleye benzeyen kişilerin deneyimine göre belirlenmelidir.
Doğru ve yanlış anket sorusu örnekleri
Sorunlu soru | Sorun | Daha uygun ifade |
Kütüphaneyi sık sık kullanıyor musunuz? | “Sık sık” belirsizdir. | Son 30 günde kütüphaneyi kaç kez kullandınız? |
Kütüphanenin yerini ve binasını beğeniyor musunuz? | İki konu aynı anda sorulmaktadır. | Konum ve fiziksel koşullar iki ayrı maddede sorulmalıdır. |
Faydalı yeni hizmetlerimizi beğendiniz mi? | Soru yönlendiricidir. | Yeni hizmetlerden memnuniyet düzeyiniz nedir? |
Kütüphaneyi geçen yıl kaç defa kullandınız? | Hatırlanması güçtür. | Son dört haftada kaç kez kullandınız? |
Çevrim içi hizmetleri neden yetersiz buluyorsunuz? | Katılımcının yetersiz bulduğu varsayılmaktadır. | Önce kullanım ve memnuniyet durumu sorulmalıdır. |
Kütüphanenin temiz olmadığı düşüncesine katılmıyorum. | Olumsuz ve karmaşık bir ifadedir. | Kütüphanenin temizlik düzeyini yeterli buluyorum. |
18–25 / 25–35 / 35–45 | Seçenekler çakışmaktadır. | 18–24 / 25–34 / 35–44 kullanılabilir. |
Sabah veya öğleden sonra kütüphaneyi kullanıyor musunuz? | Cevabın hangi zaman için verildiği belirsizdir. | Sabah ve öğleden sonra kullanımı ayrı sorulmalıdır. |
Bu örnekler bütün anketler için kullanılacak hazır sorular değildir. Her soru araştırmanın amacı, hedef kitlesi ve incelenen konuya göre yeniden hazırlanmalıdır.
Anket hazırlarken danışmanlık desteği ne zaman gerekebilir?
Araştırma amacı ile anket soruları arasında bağlantı kurmak, uygun cevap seçeneklerini belirlemek veya hazırlanan soruların analiz edilebilir olup olmadığını değerlendirmek her zaman kolay değildir. Özellikle özgün bir anket hazırlanıyorsa, veri toplamaya başlamadan önce yöntemsel hataların belirlenmesi sonradan karşılaşılabilecek önemli sorunları önleyebilir.
Araştırma sorularınızın oluşturulması, değişkenlerin belirlenmesi ve anket formunun araştırma yöntemiyle uyumunun değerlendirilmesi için araştırma yöntemi danışmanlığı hizmetimizin kapsamını inceleyebilirsiniz. Hazırlanan formun değerlendirilmesinde yalnızca soruların anlatımına değil; araştırmanın amacı, hedef kitlesi, örneklem yapısı ve planlanan analizlerle uyumuna da birlikte bakıyoruz.
Anket sorularını hazırladıktan sonra ne yapılmalıdır?
Soruların araştırmacıya açık görünmesi, katılımcılar tarafından da aynı biçimde anlaşılacağını garanti etmez. Bu nedenle anket doğrudan ana örnekleme uygulanmamalıdır.
Öncelikle soruların araştırma amaçlarını kapsayıp kapsamadığı, ifadelerin açıklığı, cevap seçeneklerinin yeterliliği ve formun genel düzeni kontrol edilmelidir. Gerektiğinde alan ve ölçme-değerlendirme uzmanlarından görüş alınabilir.
Ardından hedef kitleye benzeyen daha küçük bir grupla pilot uygulama yapılmalıdır. Pilot uygulamada anlaşılmayan sorular, çok sık boş bırakılan maddeler, cevaplama süresi ve çevrim içi formun teknik işleyişi değerlendirilir.
Bu süreci anket soruları hazırlandıktan sonra ne yapılır? yazımızda ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Sonuç
Anket sorularının açık, tarafsız ve araştırma amacıyla ilişkili olması, elde edilecek verinin niteliğini doğrudan etkiler. Belirsiz zaman ifadeleri, yönlendirici cümleler, aynı anda iki konuyu soran maddeler ve çakışan cevap seçenekleri katılımcının gerçek görüşünün anlaşılmasını zorlaştırabilir. Her soru tek bir bilgiye odaklanmalı, hedef kitlenin anlayabileceği kelimelerle yazılmalı ve analiz planıyla uyumlu cevap seçenekleri içermelidir. Demografik bilgiler yalnızca gerekli olduğu kadar toplanmalı; anketin uzunluğu katılımcının cevaplama yükü dikkate alınarak sınırlandırılmalıdır. Sorularınızı oluşturdunuz fakat açık uçlu, kapalı uçlu, çoktan seçmeli ve derecelendirmeli sorulardan hangisini kullanacağınıza karar veremediyseniz sıradaki rehberimiz olan anket soru türleri nelerdir? yazısına geçebilirsiniz.
