Anket soru türleri nelerdir? Örneklerle açık ve kapalı uçlu sorular
Güncelleme tarihi: 11 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 30
Anket soru türleri nelerdir? Örneklerle açık ve kapalı uçlu sorular
Anket hazırlanırken yalnızca ne sorulacağına değil, katılımcının cevabını nasıl vereceğine de karar verilmelidir. Aynı konu açık uçlu, çoktan seçmeli, derecelendirmeli veya sayısal cevap gerektiren farklı soru biçimleriyle ele alınabilir. Seçilen soru türü ise hem katılımcının verebileceği cevabı hem de verilerin nasıl analiz edileceğini etkiler.
Örneğin katılımcıların bir hizmeti kullanıp kullanmadığını öğrenmek için “Evet–Hayır” seçenekleri yeterli olabilir. Hizmetin ne sıklıkla kullanıldığı araştırılıyorsa sıklık seçeneklerine, katılımcının kendi düşüncelerini ayrıntılı biçimde açıklaması isteniyorsa açık uçlu bir soruya ihtiyaç duyulur.
Dolayısıyla bütün anketlerde kullanılabilecek tek bir ideal soru türü yoktur. Doğru seçim; araştırmanın amacı, ihtiyaç duyulan bilginin niteliği, hedef kitlenin özellikleri ve planlanan analizler birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.
Soruların nasıl ifade edilmesi gerektiğini henüz incelemediyseniz önce anket soruları nasıl hazırlanır? başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz. Bu yazıda ise anketlerde kullanılabilecek temel soru türleri üzerinde duracağız.
Anket soru türleri nelerdir? Anket soruları genel olarak kaça ayrılır?
Anket soruları cevap verme biçimine göre genel olarak üç grupta incelenebilir:
Açık uçlu sorular
Kapalı uçlu sorular
Yarı kapalı uçlu sorular
Kapalı uçlu sorular da kendi içinde iki seçenekli, çoktan seçmeli, birden fazla cevaplı, derecelendirmeli, sıralamalı ve sayısal cevaplı sorular gibi farklı biçimlere ayrılır.
Bu sınıflandırma, soru türlerini tanımayı kolaylaştırır. Ancak soru biçimine yalnızca adı üzerinden karar verilmemelidir. Araştırmada hangi bilginin gerekli olduğu ve bu bilginin nasıl değerlendirileceği önceden düşünülmelidir.
Açık uçlu soru nedir?
Açık uçlu sorularda katılımcıya önceden hazırlanmış cevap seçenekleri sunulmaz. Katılımcı cevabını kendi kelimeleriyle yazar veya sözlü olarak ifade eder.
Örneğin:
“Kütüphane hizmetlerinin geliştirilmesi için önerileriniz nelerdir?”
Bu soruya verilen cevaplar birkaç kelimeden uzun açıklamalara kadar değişebilir. Araştırmacının önceden öngörmediği görüş ve önerilerin ortaya çıkması bakımından açık uçlu sorular yararlı olabilir.
Açık uçlu soruların avantajları
Katılımcı düşüncelerini kendi ifadeleriyle açıklayabilir.
Önceden belirlenmiş seçeneklerle sınırlandırılamayan bilgiler toplanabilir.
Araştırmacının öngörmediği sorunlar ve görüşler ortaya çıkabilir.
Bir cevabın gerekçesi veya ayrıntısı öğrenilebilir.
Keşfedici nitelikte bilgi elde etmeye yardımcı olabilir.
Açık uçlu soruların dezavantajları
Cevaplamak kapalı uçlu sorulara göre daha fazla zaman alabilir.
Bazı katılımcılar soruyu boş bırakabilir veya çok kısa cevaplayabilir.
Cevapların sınıflandırılması ve kodlanması güç olabilir.
Benzer düşünceler farklı kelimelerle ifade edilebilir.
Çok sayıda katılımcıdan elde edilen metinlerin incelenmesi zaman alabilir.
Açık uçlu soruların hazırlanması kolay görünse de “Bu konu hakkında ne düşünüyorsunuz?” gibi aşırı geniş ifadeler dağınık ve birbiriyle karşılaştırılması güç cevaplar üretebilir. Sorunun hangi konu hakkında görüş istediği açıkça belirtilmelidir.
Örneğin:
Çok geniş: “Üniversitemiz hakkında ne düşünüyorsunuz?”
Daha odaklı: “Üniversitenin öğrencilere sunduğu çevrim içi kütüphane hizmetlerinin geliştirilmesi için önerileriniz nelerdir?”
Kapalı uçlu soru nedir?
Kapalı uçlu sorularda katılımcıya önceden hazırlanmış cevap seçenekleri sunulur. Katılımcı kendi durumuna veya görüşüne en uygun seçeneği işaretler.
Örneğin:
“Son 30 gün içinde kütüphaneyi kullandınız mı?”
Evet
Hayır
Kapalı uçlu soruların cevaplanması, kodlanması ve karşılaştırılması genellikle daha kolaydır. Bununla birlikte seçeneklerin eksik veya hatalı hazırlanması, katılımcıyı kendi durumunu yansıtmayan bir cevabı seçmeye zorlayabilir.
Kapalı uçlu soruların avantajları
Katılımcılar soruları daha kısa sürede cevaplayabilir.
Cevaplar belirli kategoriler altında toplanır.
Verilerin kodlanması ve istatistiksel analizi daha kolaydır.
Katılımcılar arasında karşılaştırma yapılabilir.
İlgisiz cevapların verilme olasılığı azalır.
Kapalı uçlu soruların dezavantajları
Katılımcının cevabı seçenekler arasında bulunmayabilir.
Görüşlerin gerekçesi ve ayrıntısı öğrenilemeyebilir.
Eksik veya çakışan seçenekler ölçüm hatasına yol açabilir.
Katılımcı kararsız olsa bile bir seçeneği işaretlemek zorunda kalabilir.
Araştırmacının öngörmediği cevaplar görünmeyebilir.
Kapalı uçlu soruların farklı biçimleri bulunmaktadır.
İki seçenekli sorular
İki seçenekli sorularda katılımcıya birbirini dışlayan iki cevap sunulur. Evet–Hayır, Var–Yok veya Katıldım–Katılmadım gibi seçenekler kullanılabilir.
Örneğin:
“Daha önce çevrim içi kütüphane hizmetlerini kullandınız mı?”
Evet
Hayır
Bu tür sorular, belirli bir durumun bulunup bulunmadığını öğrenmek için uygundur. Ancak her konu iki seçenekle yeterince açıklanamaz.
Örneğin “Kütüphane hizmetlerinden memnun musunuz?” sorusunu yalnızca “Evet–Hayır” biçiminde sormak, memnuniyetin derecesini göstermeyebilir. Araştırmanın amacı memnuniyet düzeyini ölçmekse derecelendirilmiş cevaplar daha uygun olabilir.
Bazı durumlarda “Bilmiyorum”, “Hatırlamıyorum” veya “Uygulanamaz” gibi ek seçeneklere ihtiyaç duyulabilir. Bu durumda soru artık yalnızca iki seçenekli olmaz; ancak katılımcıyı gerçeğe uymayan bir cevap vermeye zorlamaktan kaçınılır.
Tek cevaplı çoktan seçmeli sorular
Bu sorularda katılımcıya birden fazla seçenek sunulur ancak yalnızca birini işaretlemesi istenir.
Örneğin:
“Öğrenim gördüğünüz sınıf düzeyi nedir?”
Birinci sınıf
İkinci sınıf
Üçüncü sınıf
Dördüncü sınıf
Beşinci sınıf veya üzeri
Seçeneklerin bütün katılımcıları kapsaması ve birbiriyle çakışmaması gerekir. Özellikle yaş, gelir ve çalışma süresi gibi aralık içeren seçeneklerde sınırların çakışmamasına dikkat edilmelidir.
Çakışan seçenekler:
18–25 yaş
25–35 yaş
35–45 yaş
Çakışmayan seçenekler:
18–24 yaş
25–34 yaş
35–44 yaş
45 yaş ve üzeri
Katılımcının aynı anda birden fazla gruba girebildiği konular tek cevaplı biçimde sorulmamalıdır.
Birden fazla cevap seçilebilen sorular
Bazı sorularda katılımcının birden fazla seçeneği işaretlemesi gerekebilir.
Örneğin:
“Kütüphanenin aşağıdaki hizmetlerinden hangilerini kullandınız? Birden fazla seçenek işaretleyebilirsiniz.”
Basılı kitap ödünç alma
Elektronik veri tabanları
Grup çalışma odaları
Bilgisayar hizmetleri
Danışma hizmetleri
Hiçbirini kullanmadım
Bu soru tek cevaplı hazırlanırsa birden fazla hizmet kullanan katılımcı yalnızca birini seçmek zorunda kalır ve bilgi kaybı ortaya çıkar.
Birden fazla cevap verilebiliyorsa bu durum soru yönergesinde açıkça belirtilmelidir. “Hiçbirini kullanmadım” seçeneği diğer seçeneklerle aynı anda işaretlenmemelidir. Çevrim içi form hazırlanırken bu tür mantıksal tutarsızlıkların önlenip önlenemediği kontrol edilmelidir.
Birden fazla cevaplı sorular analiz edilirken her seçenek ayrı bir değişken olarak kodlanabilir. Bu nedenle veri yapısı anket hazırlanırken düşünülmelidir.
Derecelendirme soruları
Derecelendirme sorularında katılımcıdan bir durumun düzeyini belirli bir ölçek üzerinde göstermesi istenir. Memnuniyet, önem, sıklık, yeterlilik veya olasılık gibi farklı özellikler derecelendirilebilir.
Örneğin:
“Kütüphanenin çalışma saatlerinden ne ölçüde memnunsunuz?”
Hiç memnun değilim
Memnun değilim
Ne memnunum ne memnun değilim
Memnunum
Çok memnunum
Derecelendirmenin iki ucunun aynı özelliğin karşıt düzeylerini göstermesi gerekir. Ayrıca soru ile seçeneklerin aynı kavramı ölçmesine dikkat edilmelidir.
Örneğin soru memnuniyet hakkında olduğu hâlde seçeneklerin “Hiçbir zaman–Her zaman” biçiminde hazırlanması uygun değildir. Sıklık sorusunda sıklık, katılım sorusunda katılım, memnuniyet sorusunda memnuniyet seçenekleri kullanılmalıdır.
Seçenekler mümkünse yalnızca sayılarla gösterilmemeli, her sayının ne anlama geldiği açıklanmalıdır. Katılımcıların “3” değerini nasıl yorumlaması gerektiği belirsiz bırakılmamalıdır.
Likert tipi maddeler
Likert tipi maddelerde katılımcıya bir ifade sunulur ve bu ifadeye ne ölçüde katıldığı sorulur.
Örneğin:
“Kütüphanenin çalışma ortamını rahat buluyorum.”
Kesinlikle katılmıyorum
Katılmıyorum
Ne katılıyorum ne katılmıyorum
Katılıyorum
Kesinlikle katılıyorum
Burada tek bir ifadeye verilen cevap, Likert tipi madde cevabıdır. Aynı yapıyı ölçmek üzere hazırlanmış birden fazla maddenin cevaplarının belirli kurallarla bir araya getirilmesi ise ölçek puanı oluşturabilir. Tek bir Likert tipi soruya otomatik olarak “ölçek” denilmesi doğru değildir.
Ayrıca arka arkaya birkaç Likert tipi madde yazmak, geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirildiği anlamına gelmez. Yeni bir ölçek geliştirilecekse maddelerin kuramsal yapısı, uzman görüşleri, pilot uygulama, faktör yapısı ve güvenirlik kanıtları birlikte incelenmelidir.
Özgün bir ölçme aracı hazırlıyor veya mevcut bir ölçeği farklı bir dile ya da gruba uyarlıyorsanız ölçek geliştirme ve uyarlama danışmanlığı hizmetimizin kapsamını inceleyebilirsiniz.
Sıklık soruları
Sıklık sorularında bir davranışın belirli bir zaman aralığında ne kadar tekrarlandığı öğrenilmeye çalışılır.
Örneğin:
“Son dört hafta içinde üniversite kütüphanesini ne sıklıkla kullandınız?”
Hiç kullanmadım
Ayda bir kez
Ayda 2–3 kez
Haftada bir kez
Haftada birkaç kez
Her gün veya hemen her gün
“Sık sık”, “bazen” veya “nadiren” gibi ifadeler katılımcılar tarafından farklı yorumlanabilir. Mümkün olduğunda zaman aralığı ve davranış sıklığı daha açık biçimde tanımlanmalıdır.
Bununla birlikte her davranış için aynı sıklık seçenekleri uygun değildir. Yılda birkaç kez gerçekleşebilecek bir durumla günlük bir davranışın cevap aralıkları farklı hazırlanmalıdır.
Sıralama soruları
Sıralama sorularında katılımcıdan seçenekleri önem, tercih veya öncelik sırasına koyması istenir.
Örneğin:
“Aşağıdaki kütüphane hizmetlerini sizin için taşıdığı öneme göre 1’den 4’e kadar sıralayınız. Her sıra numarasını yalnızca bir kez kullanınız.”
Çalışma saatleri
Basılı kaynakların yeterliliği
Elektronik kaynaklara erişim
Sessiz çalışma alanları
Sıralama soruları seçeneklerin birbirlerine göre önceliğini gösterir; ancak seçenekler arasındaki farkın büyüklüğünü göstermez. Katılımcının birinci ve ikinci tercihi birbirine çok yakın olabilirken üçüncü tercihi oldukça geride kalabilir. Sıralamadan bu fark anlaşılamaz.
Çok sayıda seçeneğin sıralanması katılımcıyı yorabilir. Bu nedenle yalnızca gerçekten karşılaştırılması gereken sınırlı sayıdaki seçeneğin kullanılması daha uygundur.
Sayısal cevaplı sorular
Bazı bilgiler katılımcıdan doğrudan sayı olarak alınabilir.
Örneğin:
“Yaşınız: ……”
“Bu kurumda kaç yıldır çalışıyorsunuz? ……”
“Son bir ay içinde kaç kez sağlık kuruluşuna başvurdunuz? ……”
Sayısal cevap almak, araştırmacının verileri sonradan farklı biçimlerde sınıflandırmasına imkân verir. Örneğin yaş doğrudan sayı olarak toplandığında gerekli görülürse analiz aşamasında yaş grupları oluşturulabilir. Yaş en başta kategoriler hâlinde sorulursa daha sonra farklı bir gruplandırma yapmak mümkün olmayabilir.
Bununla birlikte katılımcının hatırlayamayacağı kadar ayrıntılı sayılar istenmemelidir. Gerekli durumlarda uygun ve çakışmayan aralıklar kullanılabilir.
Yarı kapalı uçlu soru nedir?
Yarı kapalı uçlu sorularda katılımcıya belirli seçenekler sunulur ve listede bulunmayan cevaplar için “Diğer” seçeneği eklenir.
Örneğin:
“Kütüphaneye çoğunlukla hangi amaçla geliyorsunuz?”
Ders çalışmak
Kitap ödünç almak
Elektronik kaynakları kullanmak
Grup çalışması yapmak
Diğer: ………………
Bu soru türü, araştırmacının temel cevapları öngördüğü ancak bütün olasılıkları kapsadığından emin olmadığı durumlarda kullanılabilir.
“Diğer” seçeneğinin her soruya otomatik olarak eklenmesi gerekli değildir. Seçenekler bütün olasılıkları kapsıyorsa bu seçeneğe ihtiyaç duyulmayabilir. Ayrıca “Diğer” cevapları analizden önce incelenmeli; mevcut kategorilerden biriyle aynı anlama gelen cevaplar uygun biçimde yeniden sınıflandırılmalıdır.
Matris soru nedir?
Matris sorularda aynı cevap seçenekleri birden fazla madde için ortak bir tablo içinde sunulur. Likert tipi maddeler çevrim içi anketlerde sıklıkla bu şekilde gösterilir.
İfade | Kesinlikle katılmıyorum | Katılmıyorum | Kararsızım | Katılıyorum | Kesinlikle katılıyorum |
Kütüphane sessiz bir çalışma ortamı sunmaktadır. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Kütüphanenin çalışma saatleri yeterlidir. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Elektronik kaynaklara kolayca erişebiliyorum. | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Matris düzeni formu daha kısa gösterebilir; ancak özellikle telefon ekranında çok geniş tabloların görüntülenmesi zorlaşabilir. Çok sayıda benzer maddenin arka arkaya verilmesi, katılımcının ifadeleri okumadan aynı sütunu işaretlemesine de yol açabilir.
Bu nedenle matrisler mümkün olduğunca kısa tutulmalı ve anket farklı ekran boyutlarında kontrol edilmelidir.
Hangi soru türü ne zaman kullanılmalıdır?
İhtiyaç duyulan bilgi | Uygun olabilecek soru türü |
Bir durumun bulunup bulunmadığı | İki seçenekli soru |
Tek bir kategorinin belirlenmesi | Tek cevaplı çoktan seçmeli soru |
Birden fazla deneyim veya tercihin seçilmesi | Birden fazla cevaplı soru |
Görüşün veya memnuniyetin derecesi | Derecelendirme sorusu |
Bir ifadeye katılım düzeyi | Likert tipi madde |
Davranışın tekrar düzeyi | Sıklık sorusu |
Seçeneklerin öncelik sırası | Sıralama sorusu |
Yaş, süre veya sayı bilgisi | Sayısal cevaplı soru |
Önceden öngörülmeyen açıklamalar | Açık uçlu soru |
Hazır seçeneklere ek cevap imkânı | Yarı kapalı uçlu soru |
Bu tablo genel bir yol göstericidir. Aynı araştırmada farklı soru türleri birlikte kullanılabilir. Önemli olan her sorunun toplamak istediği bilgiye uygun biçimde hazırlanmasıdır.
Araştırma sorularınız için hangi bilgilerin toplanması gerektiğine veya bu bilgilerin hangi soru biçimiyle elde edilebileceğine karar vermekte zorlanıyorsanız araştırma yöntemi danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz. Anketi yalnızca dil bakımından değil; araştırma amacı, değişkenler, örneklem ve analiz planıyla birlikte değerlendiriyoruz.
Soru türü veri analizini nasıl etkiler?
Ankette kullanılan soru türü, verinin SPSS veya başka bir programda nasıl tanımlanacağını ve hangi analizlerin uygulanabileceğini etkiler.
Evet–Hayır cevapları iki kategori, tek cevaplı sorular bir kategorik değişken, birden fazla cevaplı sorular ise çoğunlukla her seçenek için ayrı değişkenler biçiminde kodlanır. Sayısal cevaplar sayı olarak kaydedilebilir. Açık uçlu cevapların ise analizden önce belirli temalar veya kategoriler altında sınıflandırılması gerekebilir.
Likert tipi maddelerde ters yönde hazırlanmış ifadeler bulunuyorsa ölçek puanı hesaplanmadan önce bunların doğru biçimde yeniden kodlanması gerekir. Bir ölçeğin toplam veya alt boyut puanları da ölçeğin özgün puanlama yönergesine göre hesaplanmalıdır.
Anket verilerinin kodlanması, SPSS’e aktarılması, uygun analizlerin seçilmesi ve sonuçların raporlanması için SPSS analizi hizmetimizin kapsamına göz atabilirsiniz.
Anket soru türü seçerken yapılan hatalar
Soru türü seçimi sırasında sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
Birden fazla cevap mümkün olduğu hâlde yalnızca tek seçime izin vermek
Katılımcının cevabını karşılamayan eksik seçenekler sunmak
Yaş ve gelir aralıklarını çakışacak biçimde hazırlamak
Her görüş sorusunu Evet–Hayır biçiminde sormak
Sıklık sorusuna katılım seçenekleri eklemek
Çok fazla seçeneği önem sırasına koymayı istemek
Katılımcının bilemeyeceği bir konuda “Fikrim yok” seçeneği sunmamak
“Diğer” seçeneği ekleyip açıklama alanı bırakmamak
Açık uçlu sorulardan elde edilen cevapların nasıl inceleneceğini planlamamak
Likert tipi birkaç maddeyi geçerliği kanıtlanmış bir ölçek gibi değerlendirmek
Soru biçiminin analiz üzerindeki etkisini veri toplandıktan sonra düşünmek
Bu hataların önemli bir bölümü, anket küçük bir grupla denendiğinde fark edilebilir. Ancak önce soruların araştırma amacı ve analiz planıyla uyumu kontrol edilmelidir.
Sonuç
Açık uçlu, kapalı uçlu ve yarı kapalı sorular farklı türde bilgiler toplar. Açık uçlu sorular katılımcıya kendi ifadeleriyle cevap verme imkânı sunarken kapalı uçlu sorular cevapların daha kolay kodlanmasını ve karşılaştırılmasını sağlar. Yarı kapalı sorular ise hazır seçeneklerle birlikte farklı bir cevap belirtme olanağı verir.
Çoktan seçmeli, derecelendirmeli, Likert tipi, sıklık ve sıralama soruları birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Hangi soru türünün uygun olduğu, araştırmacının tercihinden çok ihtiyaç duyulan bilginin niteliğine göre belirlenmelidir.
Soru türlerini seçip anket formunu tamamladıktan sonra formu hemen hedef örnekleme göndermemek gerekir. Uzman değerlendirmesi, teknik kontrol ve pilot uygulama aşamaları için anket soruları hazırlandıktan sonra ne yapılır? başlıklı sıradaki rehberimize geçebilirsiniz.
