Örnekleme yöntemleri nelerdir?
Güncelleme tarihi: 3 Eyl
İstatistik Dersleri: Ders 8
Bir araştırmada doğru kişilere veya birimlere ulaşmak, yeterli sayıda veri toplamaktan daha temel bir gerekliliktir. Evreni temsil etmeyen veya araştırmanın amacına uygun olmayan bir gruptan toplanan veriler, kullanılan istatistiksel analizler doğru olsa bile yanıltıcı sonuçlar üretebilir. Bu nedenle örnekleme yöntemi araştırma tamamlandıktan sonra değil, veri toplamaya başlanmadan önce belirlenmelidir.
Örnekleme yöntemleri genel olarak olasılıklı ve olasılıksız yöntemler olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Basit rastgele, sistematik, tabakalı ve küme örnekleme olasılıklı yöntemler arasında; amaçlı, kolayda, kartopu ve kota örnekleme ise olasılıksız yöntemler arasında yer alır. Hangi yöntemin uygun olduğu araştırmanın amacı, yöntemi, evrenin yapısı, katılımcılara erişim imkânı ve sonuçların genellenme hedefi birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Örnekleme nedir?
Örnekleme, araştırma evreninden belirli sayıdaki birimin araştırmaya dâhil edilmek üzere seçilmesi işlemidir. Seçilen bireylerin, kurumların, kayıtların veya diğer araştırma birimlerinin oluşturduğu grup örneklem olarak adlandırılır. Örnekleme yöntemi ise bu birimlerin hangi kurallara ve hangi seçim sürecine göre belirlendiğini açıklar.
Örneğin bir üniversitedeki 20.000 öğrencinin çevrim içi eğitime yönelik tutumları araştırılıyorsa öğrencilerin tamamı araştırma evrenidir. Bu öğrenciler arasından araştırmaya dâhil edilen 500 öğrenci örneklemi oluşturur. Söz konusu 500 öğrencinin kura, öğrenci listesindeki belirli sıralar, fakültelere göre gruplandırma veya gönüllü katılım yoluyla seçilmesi farklı örnekleme yöntemlerini ortaya çıkarır.
Evrenin ve örneklemin nasıl tanımlandığını daha ayrıntılı incelemek için Evren ve örneklem nedir? başlıklı yazımızdan yararlanabilirsiniz.
Örnekleme yöntemleri nelerdir?
Örnekleme yöntemleri, birimlerin seçilme olasılıklarının bilinip bilinmemesine göre olasılıklı ve olasılıksız yöntemler olarak sınıflandırılır. Olasılıklı örneklemede seçim süreci rastlantısal bir mekanizmaya dayanır ve evrendeki birimlerin seçilme olasılıkları bilinir. Olasılıksız örneklemede ise katılımcılar ulaşılabilirlik, belirli özelliklere sahip olma, gönüllü katılım veya araştırmacının belirlediği ölçütlere göre seçilir.
Bu iki grup arasındaki ayrım yalnızca seçimin “rastgele” yapılıp yapılmamasıyla ilgili değildir. Olasılıklı örnekleme, örnekleme hatasının hesaplanmasına ve sonuçların belirli koşullarda evrene genellenmesine daha güçlü bir temel sağlar. Olasılıksız örnekleme ise özellikle nitel araştırmalarda, keşfedici çalışmalarda ve ulaşılması güç gruplarda önemli bilgiler sağlayabilir; ancak sonuçların evrene istatistiksel olarak genellenmesi konusunda daha sınırlıdır.
Olasılıklı örnekleme yöntemleri
Olasılıklı örneklemede evrendeki her birimin örnekleme seçilme olasılığı bilinir ve sıfırdan büyüktür. Bu olasılıkların bütün yöntemlerde birbirine eşit olması gerekmez. Eşit seçilme olasılığı basit rastgele örneklemenin temel özelliğidir; daha karmaşık tasarımlarda birimlerin seçilme olasılıkları farklı olabilir.
Olasılıklı örnekleme uygulanabilmesi için çoğu zaman evreni oluşturan birimlerin yer aldığı güvenilir bir listeye veya örnekleme çerçevesine ihtiyaç duyulur. Öğrenci listesi, personel kaydı, hasta kayıt sistemi veya adres listesi örnekleme çerçevesi olarak kullanılabilir. Eksik, güncel olmayan veya aynı birimi birden fazla kez içeren listeler seçimin rastgele yapılmasına rağmen kapsam hatasına yol açabilir.
Basit rastgele örnekleme
Basit rastgele örneklemede evrendeki her birimin örnekleme seçilme olasılığı eşittir. Seçim; kura, rastgele sayı tablosu veya bilgisayar tarafından oluşturulan rastgele sayılar kullanılarak yapılabilir. Araştırmacının hangi birimlerin seçileceğine kişisel tercihiyle karar vermemesi yöntemin temel koşuludur.
Örneğin 2.000 çalışanın bulunduğu bir kurumdan 300 çalışan seçilecekse bütün çalışanlara birer numara verilebilir. Daha sonra 300 numara rastgele belirlenerek bu numaralara karşılık gelen çalışanlar araştırmaya dâhil edilir. Bu işlem yapılmadan anket bağlantısının bütün çalışanlara gönderilmesi ve yanıt verenlerin örneklem kabul edilmesi basit rastgele örnekleme değildir.
Basit rastgele örnekleme anlaşılır ve uygulanması kolay bir yöntemdir. Bununla birlikte güncel bir evren listesi gerektirir ve evrendeki küçük alt grupların örneklemde yeterli sayıda temsil edilmesini her zaman garanti etmez. Evren önemli alt gruplardan oluşuyorsa tabakalı örnekleme daha uygun olabilir. Yöntemin seçim süreci ve örnekleri için Basit rastgele örnekleme nedir? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sistematik örnekleme
Sistematik örneklemede evren listesinden belirli aralıklarla birim seçilir. Öncelikle evren büyüklüğü örneklem büyüklüğüne bölünerek seçim aralığı hesaplanır, ardından ilk birim bu aralık içerisinden rastgele belirlenir. İlk seçimden sonra listedeki her k’ncı birim örnekleme alınır.
Örneğin 1.000 kişilik bir listeden 100 kişi seçilecekse örnekleme aralığı 10’dur. İlk sayı 1 ile 10 arasından rastgele seçildikten sonra liste boyunca her onuncu kişi araştırmaya dâhil edilir. İlk birimin rastgele belirlenmemesi durumunda uygulama sistematik görünse de seçim yanlılığı ortaya çıkabilir.
Sistematik örnekleme uzun listelerde basit rastgele örneklemeye göre daha kolay uygulanabilir. Ancak listedeki birimlerin belirli bir tekrar düzenine göre sıralanmış olması sonuçları etkileyebilir. Örnekleme aralığı listedeki bu düzenle çakışıyorsa bazı özellikler örneklemde gereğinden fazla veya az temsil edilebilir.
Sistematik seçimin nasıl uygulanacağını Sistematik örnekleme nedir? başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak açıkladık.
Tabakalı rastgele örnekleme
Tabakalı rastgele örneklemede evren, araştırma açısından önemli bir özelliğe göre tabaka adı verilen alt gruplara ayrılır. Daha sonra her tabakanın içerisinden rastgele seçim yapılır. Böylece evrendeki önemli alt grupların örneklemde yer alması güvence altına alınmaya çalışılır.
Örneğin bir üniversitedeki öğrenciler fakültelere göre tabakalara ayrılabilir. Her fakülteden öğrenci sayısıyla orantılı biçimde rastgele seçim yapılması, fakültelerin evrendeki ağırlıklarına yakın oranlarda temsil edilmesini sağlar. Araştırmanın amacı fakülteleri birbirleriyle karşılaştırmaksa her tabakadan analiz için yeterli sayıda öğrenci seçilmesi gerekebilir.
Tabakalı örnekleme özellikle evrenin kendi içinde farklı özellikler gösteren alt gruplardan oluştuğu durumlarda yararlıdır. Uygun tabakalama örneklemin temsil gücünü ve tahminlerin duyarlılığını artırabilir. Ancak tabakaların araştırmayla ilgisiz veya hatalı bir değişkene göre oluşturulması beklenen yararı sağlamaz.
Küme örnekleme
Küme örneklemede bireyler yerine okul, hastane, sınıf, mahalle veya işletme gibi doğal gruplar üzerinden seçim yapılır. Öncelikle evren bu kümelere ayrılır, ardından belirli kümeler rastgele seçilir. Seçilen kümelerdeki bütün birimler incelenebilir veya bu kümelerin içerisinden ikinci bir örneklem alınabilir.
Örneğin bir şehirdeki lise öğrencileri üzerinde araştırma yapılacaksa bütün öğrencilerin yer aldığı tek bir listeye ulaşmak zor olabilir. Bunun yerine şehirdeki liseler küme olarak kabul edilip belirli okullar rastgele seçilebilir. Araştırma seçilen okullardaki bütün öğrencilerle veya bu okullardan seçilen belirli sınıflarla yürütülebilir.
Küme örnekleme ile tabakalı örnekleme birbirine karıştırılmamalıdır. Tabakalı örneklemede genellikle bütün tabakalardan birim seçilirken küme örneklemede kümelerin yalnızca bir bölümü araştırmaya alınabilir. Ayrıca aynı kümedeki bireyler birbirine benzeyebileceği için küme yapısı örneklem büyüklüğü hesabında ve istatistiksel analizlerde dikkate alınmalıdır.
Çok aşamalı örnekleme
Çok aşamalı örnekleme, örneklem seçiminin birden fazla basamakta gerçekleştirildiği yöntemdir. Özellikle geniş coğrafi alanlara yayılan ve tek bir listesi bulunmayan büyük evrenlerde kullanılır. Seçim sürecinde olasılıklı yöntemlerin birkaçı birlikte uygulanabilir.
Türkiye genelinde lise öğrencileri üzerinde yapılacak bir araştırmada önce iller, ardından bu illerdeki ilçeler, okullar, sınıflar ve öğrenciler seçilebilir. Her basamakta kullanılan yöntem ve seçilme olasılığı açıkça belirtilmelidir. Çok aşamalı tasarımlar uygulama maliyetini azaltabilir fakat örneklem büyüklüğü ve analiz planı bakımından daha dikkatli hazırlık gerektirir.
Olasılıksız örnekleme yöntemleri
Olasılıksız örneklemede evrendeki birimlerin araştırmaya seçilme olasılıkları bilinmez. Katılımcılar araştırmacının belirlediği ölçütler, ulaşılabilirlik, gönüllülük veya mevcut katılımcıların yönlendirmesi gibi yollarla seçilir. Bu yöntemlerde rastgele bir seçim mekanizması bulunmadığı için örnekleme hatası klasik hata payı formülleriyle hesaplanamaz.
Olasılıksız örneklemenin bilimsel olmadığı biçimindeki genel bir değerlendirme doğru değildir. Amaçlı örnekleme başta olmak üzere bu yöntemler nitel araştırmalarda ve belirli deneyimlere sahip kişilerin incelendiği çalışmalarda araştırmanın amacına son derece uygun olabilir. Ancak kullanılan yöntemin doğru adlandırılması, gerekçelendirilmesi ve genelleme sınırlarının açıkça belirtilmesi gerekir.
Amaçlı örnekleme
Amaçlı örneklemede araştırmaya en fazla bilgi sağlayacağı düşünülen katılımcılar belirli ölçütlere göre seçilir. Bu yöntem özellikle belirli bir deneyimi yaşamış, belirli bir görevi yürütmüş veya araştırılan konu hakkında ayrıntılı bilgi sahibi kişilere ulaşılması gereken çalışmalarda kullanılır. Katılımcı seçimi araştırmanın amacı ve dâhil edilme ölçütleri doğrultusunda gerçekleştirilir.
Örneğin uzaktan eğitim deneyimlerini inceleyen nitel bir araştırmada en az iki dönem çevrim içi eğitim almış öğrenciler seçilebilir. Burada katılımcılar yalnızca kolay ulaşıldıkları için değil, araştırılan deneyime sahip oldukları için çalışmaya dâhil edilir. Ölçütlerin araştırma sorularıyla ilişkisi yöntem bölümünde açıklanmalıdır.
Amaçlı örnekleme kendi içinde ölçüt örnekleme, maksimum çeşitlilik, benzeşik, tipik durum, aykırı durum ve kritik durum gibi farklı biçimlere ayrılabilir. Bu alt türlerin seçimi araştırmacının keyfî kararına değil, araştırmanın neyi anlamayı hedeflediğine dayanmalıdır. “Amaçlı örnekleme kullandık” demek yerine hangi amaçlı örnekleme türünün neden tercih edildiği belirtilmelidir.
Amaçlı örneklemenin türleri ve kullanım alanları için Amaçlı örnekleme nedir? başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Kolayda veya uygun örnekleme
Kolayda örneklemede araştırmacı en kolay ulaşabildiği ve katılmayı kabul eden birimlerden veri toplar. Bir öğretmenin yalnızca kendi sınıfındaki öğrencilerle çalışması veya anket bağlantısının araştırmacının sosyal medya hesabında paylaşılması bu yönteme örnek olabilir. Uygulamanın hızlı ve düşük maliyetli olması yöntemin en önemli avantajıdır.
Bununla birlikte kolay ulaşılabilen kişiler araştırma evreninin diğer üyelerinden sistematik olarak farklı olabilir. Örneğin çevrim içi bir ankete yanıt verenlerin teknoloji kullanımı ve konuya ilgisi, ankete katılmayan kişilerden farklılaşabilir. Bu nedenle kolayda örneklemden elde edilen sonuçların geniş bir evrene genellenmesi dikkat gerektirir.
Kolayda örnekleme ile amaçlı örnekleme aynı yöntem değildir. Amaçlı örneklemede katılımcılar araştırma sorusuna uygun belirli özellikleri taşıdıkları için seçilirken kolayda örneklemede temel ölçüt erişilebilirliktir. Bir grubun hem ölçütleri karşılaması hem de kolay ulaşılabilir olması durumunda hangi unsurun seçimde belirleyici olduğu açıkça belirtilmelidir.
Yöntemin avantajlarını ve sınırlılıklarını Kolayda örnekleme nedir? başlıklı yazımızda bulabilirsiniz.
Kartopu örnekleme
Kartopu örneklemede başlangıçta ulaşılan katılımcılar araştırmanın ölçütlerini karşılayan başka kişilere ulaşılması konusunda araştırmacıya yardımcı olur. Yeni katılımcıların yönlendirmeleriyle grup giderek genişlediği için yönteme kartopu örnekleme adı verilmiştir. Özellikle kayıtlı bir listesi bulunmayan, sayıca az veya ulaşılması güç gruplarda kullanılabilir.
Belirli bir nadir hastalığa sahip bireyler, göçmen gruplar veya görünürlüğü düşük meslek grupları üzerinde yapılan araştırmalar bu yönteme örnek verilebilir. Araştırmacı önce sınırlı sayıdaki başlangıç katılımcısına ulaşır ve onların yönlendirmeleriyle yeni katılımcılar belirler. Ancak aynı sosyal ağ içerisinden gelen kişilerin birbirine benzer özellikler taşıması örneklemin çeşitliliğini sınırlandırabilir.
Ulaşılması güç gruplarda yöntemin nasıl kullanıldığını Kartopu örnekleme nedir? başlıklı yazımızda inceleyebilirsiniz.
Kota örnekleme
Kota örneklemede evrendeki belirli alt grupların örneklemde kaç kişi veya hangi oranda yer alacağı önceden belirlenir. Araştırmacı her grup için belirlenen sayıya ulaşıncaya kadar katılımcı toplamaya devam eder. Yaş grubu, cinsiyet, bölüm, meslek veya bölge gibi özellikler kota oluşturmak amacıyla kullanılabilir.
Örneğin 400 kişilik bir araştırmada kadın ve erkek katılımcıların eşit sayıda bulunması isteniyorsa her grup için 200 kişilik kota belirlenebilir. Katılımcılar bu kotalar içerisinde rastgele seçilmiyorsa yöntem olasılıksız kota örneklemedir. Her grubun belirli sayıda temsil edilmesi, seçimin otomatik olarak rastgele veya evreni temsil edici olduğu anlamına gelmez.
Kota örnekleme ile tabakalı rastgele örnekleme arasındaki temel fark seçim biçimidir. Her iki yöntemde de evren alt gruplara ayrılabilir, fakat tabakalı örneklemede her tabaka içerisinden rastgele seçim yapılır. Kota örneklemede ise belirlenen sayıya ulaşılırken kolayda veya araştırmacının kararına dayalı seçim uygulanabilir.
Kota ve tabakalı örnekleme arasındaki farkları Kota örnekleme nedir? başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak açıkladık.
Gönüllü katılıma dayalı örnekleme
Gönüllü katılıma dayalı örneklemede araştırmaya kimlerin katılacağı büyük ölçüde bireylerin kendi kararlarına bağlıdır. İnternette herkese açık olarak paylaşılan anketler, televizyon programlarındaki izleyici oylamaları ve açık çağrılar bu yönteme örnek verilebilir. Katılımın kolay olması kısa sürede yüksek sayıda veriye ulaşılmasını sağlayabilir.
Ancak konuya güçlü ilgi duyan, olumlu veya olumsuz deneyime sahip kişiler katılmaya daha istekli olabilir. Bu durum öz-seçim yanlılığı oluşturarak yanıt verenlerle vermeyenler arasında sistematik farklılıklara yol açabilir. Katılımcı sayısının yüksek olması bu yanlılığı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Olasılıklı ve olasılıksız örnekleme arasındaki fark
Olasılıklı örneklemede birimlerin seçilme olasılıkları bilinir ve seçim rastlantısal bir sürece dayanır. Olasılıksız örneklemede ise seçilme olasılıkları bilinmez ve seçim araştırmanın amacı, ulaşılabilirlik veya gönüllülük gibi ölçütlere göre yapılır. Bu temel fark sonuçların nasıl yorumlanacağını ve ne ölçüde genellenebileceğini etkiler.
Olasılıklı örnekleme, iyi tanımlanmış bir evren hakkında sayısal tahminler ve genellemeler yapılmak istendiğinde daha uygundur. Olasılıksız örnekleme ise belirli deneyimleri ayrıntılı biçimde anlamak, keşfedici bilgi toplamak veya ulaşılması güç katılımcılara erişmek için tercih edilebilir. Yöntem seçimi yalnızca bir yöntemin diğerinden daha güçlü olduğu düşüncesine değil, araştırmanın cevaplamak istediği soruya dayanmalıdır.
Temel farklar şöyle özetlenebilir:
Olasılıklı örneklemede rastlantısal seçim bulunur.
Olasılıksız örneklemede seçim olasılıkları bilinmez.
Olasılıklı örnekleme genelleme için daha güçlü bir temel sağlar.
Olasılıksız örnekleme belirli deneyimleri ve özel grupları incelemek için uygun olabilir.
Klasik hata payı olasılıklı örneklem için hesaplanabilir.
Her iki yöntemde de seçim süreci ve sınırlılıklar açıkça raporlanmalıdır.
Hangi örnekleme yöntemi seçilmelidir?
Uygun örnekleme yönteminin belirlenmesine araştırmanın amacından ve sorularından başlanmalıdır. Araştırmanın geniş bir evren hakkında sayısal tahminde bulunmayı mı, grupları karşılaştırmayı mı, yoksa belirli bir deneyimi derinlemesine anlamayı mı hedeflediği açıklığa kavuşturulmalıdır. Yöntem seçimi bu hedefle uyumlu olmalıdır.
Karar verirken şu ölçütler birlikte değerlendirilmelidir:
Araştırmanın nicel, nitel veya karma yöntemle yürütülmesi
Hedef evrenin ve ulaşılabilir evrenin büyüklüğü
Güncel bir örnekleme çerçevesinin bulunması
Evrenin önemli alt gruplardan oluşması
Sonuçların hangi gruba genellenmesinin amaçlandığı
Katılımcılara erişim ve izin koşulları
Araştırmanın süresi, bütçesi ve saha imkânları
Yapılması planlanan istatistiksel analizler
Beklenen yanıtsızlık ve katılımcı kayıpları
Örneğin evren listesi mevcutsa ve sonuçların evrene genellenmesi amaçlanıyorsa olasılıklı yöntemler öncelikli olarak değerlendirilmelidir. Evren önemli alt gruplara ayrılıyorsa tabakalı örnekleme, tek bir listeye ulaşmak güç fakat doğal gruplar bulunuyorsa küme veya çok aşamalı örnekleme düşünülebilir. Belirli deneyime sahip kişilerin görüşleri inceleniyorsa amaçlı örnekleme araştırma sorusuna daha uygun olabilir.
Nicel ve nitel araştırmalarda örnekleme
Nicel araştırmalarda örneklem çoğunlukla evren hakkında sayısal çıkarımlar yapmak amacıyla kullanılır. Bu nedenle uygun olduğunda olasılıklı örnekleme yöntemleri tercih edilir ve örneklem büyüklüğü analiz planına göre hesaplanır. Bununla birlikte saha koşulları nedeniyle olasılıksız örnekleme kullanılan nicel araştırmalar da bulunmaktadır; böyle durumlarda genelleme sınırları açıkça belirtilmelidir.
Nitel araştırmalarda amaç çoğunlukla evreni sayısal olarak temsil etmek değil, araştırılan olguyu ayrıntılı biçimde anlamaktır. Bu nedenle konu hakkında zengin bilgi sağlayabilecek katılımcıların seçildiği amaçlı örnekleme yöntemleri yaygın olarak kullanılır. Katılımcı sayısı belirlenirken yalnızca istatistiksel formüller değil, araştırmanın kapsamı, katılımcı çeşitliliği ve elde edilen bilgilerin yeterliliği dikkate alınır.
Karma yöntem araştırmalarında nicel ve nitel aşamalar için farklı örnekleme yöntemleri kullanılabilir. Nicel aşamada tabakalı rastgele örnekleme, nitel aşamada ise nicel sonuçlara göre belirlenen katılımcılarla amaçlı örnekleme yapılabilir. Her aşamanın örnekleme yöntemi ayrı ayrı açıklanmalı ve yöntemlerin araştırmanın bütünündeki görevleri belirtilmelidir.
Örneklem büyüklüğü ve örnekleme yöntemi aynı şey midir?
Örneklem büyüklüğü kaç birimin araştırmaya alınacağını, örnekleme yöntemi ise bu birimlerin nasıl seçileceğini açıklar. Bu iki karar birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı anlama gelmez. Yeterli sayıda katılımcının yanlış bir yöntemle seçilmesi temsil sorununu ortadan kaldırmaz.
Örneklem büyüklüğü; araştırma deseni, yapılacak analiz, beklenen etki büyüklüğü, istatistiksel güç, hata payı ve veri kayıpları dikkate alınarak belirlenebilir. Küme veya çok aşamalı örnekleme gibi karmaşık tasarımlarda birimlerin aynı kümeler içinde birbirine benzemesi nedeniyle tasarım etkisinin hesaba katılması gerekebilir. Bu nedenle basit rastgele örneklem için kullanılan bir hesaplama her örnekleme tasarımına doğrudan uygulanmamalıdır.
Araştırmanız için gerekli katılımcı sayısının belirlenmesi hakkında Örneklem büyüklüğü hesaplama danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Tezde örnekleme yöntemi nasıl yazılır?
Tezin yöntem bölümünde yalnızca kullanılan örnekleme yönteminin adını belirtmek yeterli değildir. Hedef ve ulaşılabilir evren, örnekleme çerçevesi, örneklem büyüklüğünün belirlenme yolu, seçim basamakları ve araştırmaya dâhil edilme ölçütleri açıklanmalıdır. Veri toplama sonucunda ulaşılan nihai katılımcı sayısı ve analiz dışında bırakılan veriler de raporlanmalıdır.
Olasılıklı örnekleme için örnek bir anlatım şöyle kurulabilir:
“Araştırmanın ulaşılabilir evrenini 2026–2027 eğitim öğretim yılında X Üniversitesinde öğrenim gören 8.400 lisans öğrencisi oluşturmaktadır. Öğrencilerin fakültelere göre dağılımları dikkate alınarak tabakalı rastgele örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Her fakülteden seçilecek öğrenci sayısı fakültenin evrendeki ağırlığına göre belirlenmiş ve öğrenciler güncel öğrenci listelerinden bilgisayar yardımıyla rastgele seçilmiştir.”
Amaçlı örnekleme için örnek bir anlatım ise şöyle hazırlanabilir:
“Araştırmada ölçüt örnekleme kullanılmıştır. Katılımcıların en az iki dönem çevrim içi eğitim almış olmaları ve araştırmanın yürütüldüğü dönemde lisans öğrencisi olarak kayıtlarının devam etmesi dâhil edilme ölçütleri olarak belirlenmiştir. Katılımcı seçimi bu deneyime ilişkin ayrıntılı bilgi elde etme amacı doğrultusunda gerçekleştirilmiştir.”
Bu örnekler yalnızca anlatım yapısını göstermektedir. Gerçekte uygulanmayan rastgele seçim, tabakalama veya güç analizi yöntem bölümünde yapılmış gibi gösterilmemelidir. Örnekleme yöntemi veri toplama sürecinin gerçekte nasıl yürütüldüğünü doğru biçimde yansıtmalıdır.
Örnekleme yöntemi belirlenirken yapılan hatalar
Örnekleme sürecindeki hatalar, araştırma sonuçlarının geçerliliğini ve genellenebilirliğini doğrudan etkileyebilir. En sık karşılaşılan sorun, anket bağlantısını gören ve gönüllü olarak yanıtlayan katılımcıların basit rastgele örneklem olarak tanımlanmasıdır. Bir seçimin rastgele sayılabilmesi için araştırmacının önceden tanımlanmış bir evrenden rastlantısal bir mekanizmayla birim seçmesi gerekir.
Dikkat edilmesi gereken diğer hatalar şunlardır:
Örnekleme yöntemiyle örneklem büyüklüğünü aynı kavram olarak değerlendirmek
Evreni tanımlamadan örnekleme yöntemine karar vermek
Kolayda örneklemeyi amaçlı örnekleme olarak adlandırmak
Kota örnekleme ile tabakalı rastgele örneklemeyi karıştırmak
Sistematik örneklemede başlangıç birimini rastgele belirlememek
Küme yapısını örneklem büyüklüğü ve analizlerde dikkate almamak
Yüksek katılımcı sayısının seçim yanlılığını gidereceğini düşünmek
Yanıtlamayan veya araştırmadan ayrılan birimleri raporlamamak
Olasılıksız örneklemden elde edilen sonuçları bütün evrene kesin biçimde genellemek
Örnekleme yöntemi veri toplandıktan sonra araştırmaya daha uygun görünecek şekilde yeniden adlandırılmamalıdır. Yöntem; araştırmanın amacı, saha uygulaması ve gerçek seçim süreciyle uyumlu biçimde açıklanmalıdır. Planlanan yöntem uygulanamadıysa yapılan değişiklikler ve bu değişikliklerin oluşturduğu sınırlılıklar açıkça belirtilmelidir.
Örnekleme yöntemleri hakkında sıkça sorulan sorular
En güvenilir örnekleme yöntemi hangisidir?
Her araştırma için tek bir en güvenilir örnekleme yöntemi bulunmamaktadır. Sonuçların geniş bir evrene genellenmesi amaçlanıyorsa uygun biçimde uygulanmış olasılıklı yöntemler güçlü bir temel sağlar. Belirli deneyimlerin derinlemesine incelendiği nitel bir araştırmada ise amaçlı örnekleme daha uygun olabilir.
Anketi herkese gönderip yanıtlayanları örneklem olarak kullanmak rastgele örnekleme midir?
Hayır. Anketin geniş bir gruba gönderilmesi, yanıt verenlerin rastgele seçildiği anlamına gelmez. Kimlerin katılacağı bireylerin kararına bağlıysa gönüllü katılıma dayalı veya öz-seçimli bir örneklem oluşur.
Kolayda örnekleme kullanılabilir mi?
Araştırmanın amacı ve uygulama koşullarıyla uyumluysa kolayda örnekleme kullanılabilir. Ancak yöntemin doğru adlandırılması ve sonuçların genellenmesine ilişkin sınırlılıkların açıklanması gerekir. Kolayda örnekleme kullanıldığı hâlde basit rastgele örnekleme yapıldığının yazılması doğru değildir.
Tabakalı örnekleme ile kota örnekleme arasındaki fark nedir?
Her iki yöntemde de evren alt gruplara ayrılabilir. Tabakalı örneklemede her tabakanın içerisinden rastgele seçim yapılırken kota örneklemede belirlenen sayıya ulaşmak için rastgele olmayan seçim uygulanabilir. Bu nedenle tabakalı örnekleme olasılıklı, kota örnekleme ise çoğunlukla olasılıksız yöntemler arasında değerlendirilir.
Nitel araştırmalarda örneklem büyüklüğü nasıl belirlenir?
Nitel araştırmalarda katılımcı sayısı araştırmanın deseni, soruların kapsamı, grubun çeşitliliği ve elde edilen bilgilerin yeterliliği dikkate alınarak belirlenir. Amaç evreni sayısal olarak temsil etmekten çok araştırılan olguyu ayrıntılı biçimde anlamaktır. Bu nedenle nicel araştırmalar için kullanılan güç analizi veya hata payı hesaplamaları her nitel araştırmaya uygulanmaz.
Sonuç
Örnekleme yöntemleri olasılıklı ve olasılıksız yöntemler olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Basit rastgele, sistematik, tabakalı, küme ve çok aşamalı örnekleme olasılıklı; amaçlı, kolayda, kartopu, kota ve gönüllü örnekleme ise olasılıksız yöntemlerin başlıca örnekleridir. Her yöntemin kullanım amacı, güçlü yönleri ve sınırlılıkları birbirinden farklıdır.
Doğru örnekleme yönteminin belirlenmesi için araştırmanın amacı, yöntemi, evrenin yapısı, genelleme hedefi, saha koşulları ve yapılacak analizler birlikte değerlendirilmelidir. Araştırmanızın evreni, örnekleme yöntemi ve yöntem bölümünün birbiriyle uyumlu biçimde planlanması için Araştırma yöntemi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
